ویژگی‌های مطلوب یک گستره خون محیطی  و شمارش افتراقی در حالت نرمال

ویژگی‌های مطلوب یک گستره خون محیطی  و شمارش افتراقی در حالت نرمال

ویژگی‌های مطلوب یک گستره خون محیطی

 و شمارش افتراقی در حالت نرمال

دکتر حبیب‌الله گل‌افشان

 

نمونه مربوط به آزمایش CBC یا هموگرام در لوله‌های با سرپوش ارغوانی (Lavender) حاوی K2EDTA یا Na2EDTA و یا K3EDTA به آزمایشگاه ارسال می‌شود. تهیه اسلاید در ۲ تا ۳ ساعت از نمونه‌گیری کیفیت خوبی را ارائه می‌دهد و معمولاً اسلاید تهیه‌شده از نمونه مانده‌شده در حرارت اتاق برای بیش از ۵ ساعت دارای تغییرات ناشی از مانده‌شدن خون مانند مرفولوژی اکینوسیت، استوماتوسیت و لکوسیت‌های نکروبیوتیک و نوتروفیل‌های واکوئله است.

 

تهیه گستره محیطی (Manual wedge technic)

تهیه گستره محیطی به روش دو اسلایدی (Manual wedge technic) که یک اسلاید به‌عنوان پخش‌کننده به کار می‌رود بسیار متداول است. اسلاید پخش‌کننده باید دارای لبه‌های بسیار صاف و عرض آن کمتر از اسلاید گستره باشد، به‌نحوی‌که حاشیه گستره محیطی هم قابل‌مطالعه باشد.

برای تهیه گستره به این روش یک قطره ۳-۲ میلی‌متری از نمونه خون که به‌خوبی مخلوط شده باشد را در انتهای یک سانتی‌متری از اسلاید تمیز و بدون گردوخاک قرار داده و سپس لام پخش‌کننده را در جلوی قطره خون قرار داده و به‌آرامی به عقب می‌کشیم تا با قطره خون تماس پیدا کند و اجازه می‌دهیم تا خون در فاصله بین دو اسلاید پخش شود. پس از آن با یک سرعت ثابت لام پخش‌کننده را به سمت انتهای دیگر لام حرکت می‌دهیم تا خون به‌خوبی پخش شود. زاویه پخش‌کننده باید ۴۵-۳۰ درجه باشد، البته برای افراد مبتلا به پلی‌سایتمی می‌توان زاویه ۲۵ درجه را انتخاب کرد و در افراد کم‌خون زاویه را افزایش داد.

 

 

خصوصیات یک گستره محیطی خوب

  • گستره خونی بایستی دوسوم تا سه‌چهارم طول اسلاید را بپوشاند.
  • حاشیه‌ها قابل مطالعه باشند.
  • گستره نازک، یکنواخت، بدون نامنظمی، بدون حفره هوا و بدون خش (Streak) باشد.
  • وقتی اسلاید در مقابل نور گرفته می‌شود قسمت نازک اسلاید حالت رنگین‌کمان (Rain bow) داشته باشد.
  • از تمام ۳-۲ میلی‌متر خون استفاده شده باشد.
  • گستره به‌تدریج از قسمت ضخیم به قسمت نازک برسد.

 

نکات مهم در تهیه گستره محیطی

  • زمان ایده‌‌آل برای تهیه گستره محیطی و مطالعه مرفولوژی گلبول‌های سفید و قرمز حداکثر تا سه ساعت از نمونه‌گیری است، درحالی‌که سنجش پارامترها و شمارش سلول‌های خونی به شرطی که نسبت صحیح ضدانعقاد به خون رعایت شده باشد تا ۲۴ ساعت در یخچال ۴ درجه دارای اعتبار است.
  • نمک K2EDTA ضدانعقاد سفارش‌شده از سوی کمیته استانداردسازی در هماتولوژی به مقدار ۰/۲۵ ±۱/۵ میلی‌گرم به ازای هر سی‌سی خون است.
  • گستره شعله شمعی حاشیه‌های اسلاید را قابل مطالعه میکروسکوپی می‌کند و با توجه به اینکه سلول‌های بزرگ و غیرطبیعی غالباً در حاشیه‌های اسلاید قرار می‌گیرند، ازاین‌رو سفارش به تهیه این نوع گستره گردیده و برای تهیه گستره‌ای که حاشیه آن قابل مطالعه باشد، کافی است که لبه پخش‌کننده (spreader) را با قلم الماس قطع کنید.
  • توجه داشته باشید که گستره بسیار نازک موجب پخش بسیار نامنظم گلبول‌های سفید می‌گردد، بنابراین ضخامت گستره بایستی در حد متوسط باشد.
  • در هنگام تهیه گستره امکان دارد سلول‌های لوسمی یا غیرطبیعی از نمونه خون توسط پخش‌کننده که خوب تمیز نشده باشد به اسلاید بیمار دیگر منتقل شود، ازاین‌رو تعویض پخش‌کننده بعد از تهیه گستره نمونه غیرطبیعی و یا تمیز کردن آن با گاز مرطوب و خشک کردن کامل آن برای هر بار استفاده سفارش می‌شود.
  • برای ارزیابی گستره محیطی در بیمارانی که غلظت خون دارند و تهیه گستره مشکل است می‌توان یک قطره خون را با یک قطره آلبومین ۵% یا پلاسمای گروه AB مخلوط و سپس اسلاید را تهیه و رنگ‌آمیزی کرد.

 

رنگ‌آمیزی گستره

برای رنگ‌آمیزی از رنگ‌های رومانوفسکی مانند رایت و گیمسا استفاده می‌شود. این رنگ‌ها از دو بخش قلیایی و اسیدی تشکیل شده است. جزء بازی رنگ تیازین است که مخلوطی از متیلن‌بلو (تترامتیل‌ تیونین) و نسبت‌های مختلفی از مشتقات دمتیله شده اکسیداتیو آن است که به نام رنگ‌های آژور خوانده می‌شود. آژور B (تری‌متیل تیونین) آژور A (دی‌متیل تیونین) آژور C (منومتیل تیونین) می‌باشد.

برای مثال رنگ رایت دارای ۵۰ تا ۷۵ درصد متیلن‌بلو و ۱۰ تا ۲۵ درصد آژور B و بقیه آن شامل سایر مشتقات رنگ می‌باشد.

گستره قبل از رنگ‌آمیزی بایستی خشک شود. از دمیدن بر روی اسلاید به علت ایجاد رطوبت و تولید آرتیفکت آب خودداری کنید. در رنگ‌آمیزی با رنگ رایت، متانول موجود در رنگ رایت به‌عنوان فیکســاتیو به‌کار می‌رود و رنگ‌آمیزی واقعی اسلاید از زمانی صورت می‌گیرد که بافر به رنگ اضافه می‌شود. بافری که به اسلاید اضافه می‌شود دارای ۶/۴ PH = است. از آب مقطر مانده شده در ظروف شیشه‌ای (حداقل ۲۴ ساعت مانده باشد با پ‌هاش ۶/۴ تا ۶/۸) نیز می‌توان به‌عنوان بافر استفاده کرد.

خون محیطی

گستره محیطی بایستی دارای ضخامت متوسط، شعله شمعی و بدون هرگونه شیار یا حفره‌های چربی باشد

 

خصوصیات یک اسلاید با رنگ‌آمیزی خوب

  • با چشم غیرمسلح رنگ صورتی متمایل به بنفش کم‌رنگ دارد.
  • گلبول‌های قرمز صورتی رنگ هستند و نه به رنگ قرمز یا لیمویی
  • هسته گلبول‌های سفید بنفش (ارغوانی) و سیتوپلاسم نوتروفیل دارای گرانول‌های خرمایی (Tan) است.
  • گرانول‌های ائوزینوفیل قرمز نارنجی و گرانول‌های بازوفیل بنفش تیره است.

نکات مهم در رنگ‌آمیزی گستره محیطی

  • بهترین رنگ‌آمیزی مربوط به نمونه‌های جدید است. اسلایدهایی که بیشتر از یک هفته مانده‌اند، آبی‌ رنگ می‌گیرند.
  • قرار گرفتن اسلاید در برابر تابش نور خورشید موجب پژمردگی رنگ می‌شود.
  • رنگ‌آمیزی گلبول‌های قرمز به‌صورت آبی تا سبز رنگ نشانه افزایش زمان رنگ‌آمیزی یا قلیایی بودن بافر است. در این حالت گرانول‌های نوتروفیل نیز برجسته و تیره شبیه به گرانول‌های توکسیک می‌شود و گرانول‌های ائوزینوفیل آبی یا خاکستری می‌گردند.
  • کوتاه بودن زمان رنگ‌آمیزی یا اسیدی بودن محیط رنگ‌آمیزی یا اسیدی بودن بافر رنگ‌آمیزی یا اسیدی شدن رنگ به علت تبدیل متانول به اسید فرمیک موجب کاهش کیفیت رنگ‌آمیزی می‌گردد. گلبول‌های قرمز در این حالت قرمز روشن یا نارنجی بوده و هسته گرانولوسیت‌ها آبی کم‌رنگ است، گرانول‌های ائوزینوفیل قرمز درخشان است.
  • چنانچه اسلاید قبل از خشک شدن با لامل پوشانده شود نیز ایجاد آرتیفکت صورتی در رنگ‌آمیزی می‌کند.
  • رنگ‌آمیزی فوری اسلاید موجب جدا شدن قسمت ضخیم گستره از اسلاید می‌شود.
  • برای نگه‌داری گستره محیطی رنگ‌نشده بایستی آن را با متانول فیکس نمود. در غیر این صورت پروتئین‌های خشک‌شده در اسلاید کهنه موجب ایجاد زمینه آبی رنگ در رنگ‌آمیزی شده و ارزیابی گستره را دشوار می‌کند.
  • برای پاک کردن رسوب رنگ از سطح گستره می‌توان آن را برای چند ثانیه در متانول قرار داد و سپس ارزیابی کرد، چنانچه رسوب مانع از ارزیابی گستره شود، گستره جدید تهیه کرده و یا با متانول رنگ آن را کاملاً پاک کرده و دوباره رنگ‌آمیزی کنید.
  • اسلایدهای رنگ‌آمیزی‌شده با رنگ رایت را می‌توان رنگ‌زدایی کرد و برای یک رنگ دیگر مانند رنگ‌آمیزی آهن در موارد ضروری استفاده کرد.

 

آرتیفکت‌های ناشی از آب

  • گلبول‌های قرمز با کناره‌های خورده‌شده (شبیه خوردن موریانه)
  • حضور هاله مرکزی واضح به علامت قرار گرفتن واکوئل در وسط گلبول قرمز به علت آرتیفکت آب
  • ایجاد مرفولوژی اکینوسیت در ناحیه‌ای از گستره که دیرتر خشک شده باشد.
  • هوای مرطوب ممکن است به گلبول‌های قرمز مرفولوژی اکینوسیت دهد و لنفوسیت‌ها را زائده‌دار کند.

برای جلوگیری از رخ دادن آرتیفکت آب (water artifact) بایستی از رنگ‌آمیزی در هوای مرطوب و نمناک آزمایشگاه خودداری کرد. گفتنی است که آلوده شدن الکل فیکساتیو یا رنگ به آب موجب ظاهر شدن واکوئل در گلبول‌های قرمز شده و چنانچه واکوئل‌ها در هاله مرکزی قرار گیرند گزارش کاذب هیپوکروم داده می‌شود. این مرفولوژی کاذب ناشی از آرتیکفت آب را توروسیت (torocyte) گویند.

خون محیطی

رنگ‌آمیزی در هوای مرطوب یا آلوده شدن رنگ با آب موجب ظهور واکوئل در سطح گلبول قرمز می‌شود

 

اطلاعات مهم از شیوه رنگ‌آمیزی اسلاید

مشاهده گستره محیطی با زمینه آبی رنگ که با چشم غیرمسلح قابل مشاهده است ممکن است ناشی از موارد زیر باشد:

افزایش پروتئین‌های فاز حاد در بیماری‌های التهابی و افزایش پاراپروتئین‌ها (پروتئین‌های مونوکلونال)، به علت تمایل به رنگ‌های متیلن‌بلو و آژور که از اجزای رنگ‌های رومانوفسکی هستند، ایجاد زمینه آبی‌رنگ می‌کند.

خون محیطی

گستره آبی‌رنگ با رنگ‌های رومانوفسکی

 

تهیه نمونه خون در ضدانعقاد هپارین و نیز قلیایی بودن بافر رنگ‌آمیزی ایجاد زمینه آبی می‌کند.

قلیایی بودن بافر به گلبول‌های قرمز و گرانول‌های ائوزینوفیل نمای آبی رنگ داده و گرانول‌های نوتروفیل را شبیه گرانول‌های توکسیک می‌کند.

در گستره قرمز رنگ، ارزیابی مرفولوژی و شناخت سلول‌ها بسیار دشوار می‌شود. از مهم‌ترین علت قرمز شدن گستره افزایش نسبت ضدانعقاد به خون است. رنگ‌آمیزی در مجاورت بخار اسید و آلوده شدن وسایل رنگ‌آمیزی به اسید نیز موجب رنگ قرمز گستره می‌شود. استفاده از متانول مانده و اکسید شده به علت تبدیل به اسید فرمیک، یکی دیگر از علت‌های گستره قرمز رنگ است.

خون محیطی

گستره قرمز رنگ

 

گستره محیطی بایستی یکنواخت و فاقد هرگونه اجسام ذره‌ای (particles) در سطح آن باشد.

وجود اجسام ذره‌ای در سطح گستره ممکن است ناشی از موارد زیر باشد:

  • کریستال‌های نامحلول ضدانعقاد در خون
  • آگلوتیناسیون سرد با ایجاد دستجات گلبول‌های قرمز
  • رسوب کرایوگلوبولین
  • توده‌های بهم چسبیده گلبول‌های سفید، برای مثال در لوسمی‌ها
  • رشته‌های فیبرین
  • توده‌های کروماتین آزاد هسته که با خاصیت چسبندگی، سلول‌ها را به یکدیگر می‌چسبانند.
  • نشستن ذرات گردوخاک روی اسلاید
  • سلول‌های بهم چسبیده تومور از بافت خونی یا بافت‌های دیگر
  • تجمع سلول‌های پوششی جدار عروق یا آلوده شدن خون به سلول‌های پوششی پوست در هنگام تهیه نمونه
  • تجمعات پلاکتی به علت ذرات ریز لخته یا پدیده تجمع پلاکتی در حضور نمک‌های EDTA

 

گستره محیطی با اجسام ذره‌ای در سطح آن

 

ارزیابی گستره محیطی

در هنگام مطالعه گستره محیطی بایستی نخست اطلاعات برگه CBC را با اطلاعات برچسب‌شده روی گستره مطابقت داد و سن و جنس بیمار را در تفسیر پارامترها مدنظر داشت. گستره خون محیطی ابتدا باید به‌صورت ماکروسکوپی مورد ارزیابی قرار بگیرد تا از لحاظ نحوه پخش خون بر روی گستره، تکنیک صحیح رنگ‌آمیزی و از نظر وجود هرگونه ذرات غیرطبیعی که ممکن است نشانه تجمع پلاکت‌های بزرگ (Giant) یا رسوب کرایوگلوبولین و یا تجمع سلول‌های توموری باشد، بررسی شود. گستره محیطی دارای بخش‌های مختلف سر (Head)، دم (tail)، بدنه (body) و ناحیه شیاری یا پرمانند (featherian) و ناحیه مرفولوژی (zone of morphology) است.

خون محیطی

مورفولوژی سلول‌های طبیعی در ناحیه شمارش افتراقی و گزارش مورفولوژی

B نوتروفیل، C باند، D ائوزینوفیل، D بازوفیل، Gمنوسیت و H پلاکت

 

گلبول‌های قرمز در قسمت پرمانند یا شیاری گستره محیطی فاقد هاله مرکزی بوده و به اشتباه ممکن است گزارش مرفولوژی اسفروسیت داده شود. لنفوسیت‌ها در این ناحیه بزرگ‌تر از اندازه طبیعی بوده و امکان گزارش لنفوسیت‌های آتپیک هست.

 

خون محیطی خون محیطی
خون محیطی خون محیطی

 

شمارش افتراقی و گزارش مرفولوژی را باید در ناحیه مرفولوژی (Zone of morphology) انجام داد. در این ناحیه گلبول‌های قرمز در کنار هم مانند سنگفرش موزائیک قرار دارند. شمارش افتراقی را می‌توان با حرکت زیگزاکی یا با حرکت جدید باتل منت (New battlement) در ناحیه مرفولوژی انجام داد. در این حرکت دو میدان در حاشیه و سپس چهار میدان به‌طرف پایین و بعد دو میدان موازی حاشیه و سپس چهار میدان به‌طرف بالا و تکرار این حرکت تا پایان شمارش افتراقی انجام می‌شود. ممکن است که این شیوه از حرکت نیاز به مطالعه دو طرف اسلاید و در نتیجه کل اسلاید داشته باشد. گلبول‌های قرمز در ناحیه شیاری گستره فاقد هاله مرکزی بوده و به اشتباه گزارش اسفروسیت داده می‌شود.

 

ناحیه مرفولوژی که پشت قسمت پَرمانند است ناحیه‌ای تک‌لایه از گلبول‌های قرمز کنار هم، شبیه سنگ‌فرش موزائیک بدون همپوشی و بدون فواصل نامتناسب است. در این ناحیه شمارش افتراقی و تخمین گلبول‌های سفید و پلاکت و مرفولوژی گلبول‌های قرمز مورد آنالیز قرار می‌گیرد.

خون محیطی

گلبول قرمز در ناحیه شیاری به‌صورت اسفروسیت کاذب درمی‌آید

 

تراکم سلولی بیش از ۴ برابر در کناره‌ها و یا قسمت‌های پرمانند ناحیه دم اسلاید در مقایسه با قسمت‌های تک‌لایه و سنگفرشی دال بر اسلاید غیرقابل قبول با پخش نامتناسب است (Snow plow effect) و اسلاید باید مجدداً تهیه شود.

برای مشاهده میکروسکوپی ابتدا باید با درشت‌نمایی کم ۱۰× وضعیت کلی اسلاید و پخش سلولی در کناره‌ها و قسمت پرمانند را بررسی کنیم.

در این درشت‌نمایی اسلاید از لحاظ موارد زیر بررسی می‌شود:

  • وجود رشته‌های فیبرین
  • وجود آگلوتیناسیون گلبول‌های قرمز، رولکس، تجمع پلاکتی
  • توزیع گلبول‌های سفید
خون محیطی خون محیطی
خون محیطی خون محیطی

مواردی از قبیل تجمع پلاکتی، پدیده اقماری پلاکت، آگلوتیناسیون سرد و پدیده رولکس در درشت‌نمایی ۱۰ و ۴۰ بهتر نمایان می‌شود

 

درشت‌نمایی ۴۰×

شمارش افتراقی و بررسی مرفولوژی سلول‌ها و تخمین شمارش گلبول‌های سفید با این درشت‌نمایی صورت می‌گیرد.

درشت‌نمایی ۱۰۰×

از این درشت‌نمایی جهت شناسایی مواردی از قبیل گرانول‌های توکسیک، هاول ژولی‌بادی، پاپن‌هایمر و سایر انکلوزیون‌های داخل سلولی مانند آورراد و بازوفیلینگ استیپلینگ، استفاده می‌شود، همچنین برای بررسی نهایی سلول‌های غیرطبیعی باید از این درشت‌نمایی بهره برد.

 

شمارش افتراقی

برای شمارش افتراقی بایستی به روش سیستمیک، اسلاید را مورد مطالعه قرار داد و ناحیه صحیح را انتخاب کرد. در قسمت پرمانند گلبول‌های قرمز فاقد هاله مرکزی (شبه اسفروسیت) و لنفوسیت‌های بزرگ شبیه لنفوسیت‌های آتیپیک دیده می‌شود. حاشیه اسلاید را در هنگام شمارش افتراقی مدنظر قرار دهید زیرا سلول‌های بزرگ مانند لنفوسیت‌های بزرگ، سلول‌های بلاست و منوسیت‌ها در آنجا تراکم بیشتری دارند.

در مواردی‌ که شمارش افتراقی ۱۰۰ سلول در بیمار مبتلا به لکوپنی مشکل است هیچگاه نتیجه شمارش افتراقی ۲۰ یا ۵۰ عدد سلول را در عدد ۵ یا ۲ ضرب نکنید و ازآنجایی‌که شمارش افتراقی بر روی بافی‌کوت به دلیل پخش نامنظم سلول‌ها مشکل است بهتر است که در این موارد ۲ تا ۳ اسلاید تهیه کرده و جمع شمارش افتراقی را به ۱۰۰ سلول برسانید.

گلبول‌های قرمز را بایستی از لحاظ اندازه، تغییرات اندازه، تغییرات رنگ و تغییرات شکل و انکلوزیون‌ها مورد بررسی قرار داد. برخی از آزمایشگاه‌ها برای گزارش چنین مواردی از واژه‌های Slight (خفیف)، Moderate (متوسط) و Marked (شدید) استفاده می‌کنند.

 

گلبول‌های سفید طبیعی موجود در خون

نوتروفیل

نوتروفیل حدود ۴۰ تا ۷۰ درصد لکوسیت‌های خون در بزرگسالان را تشکیل می‌دهد و دارای هسته‌ای با ۲ تا ۵ لوب است. نوتروفیل‌های سه و چهار لوبه حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد نوتروفیل‌ها و نوتروفیل‌های ۵ لوبه کمتر از ۵% نوتروفیل‌ها را تشکیل می‌دهند. نوتروفیل‌ها دارای سیتوپلاسمی بی‌رنگ و آکنده از گرانول‌های خرمایی رنگ هستند.

گرانولاسیون توکسیک و اجسام دهل از تغییرات مهم نوتروفیل‌ها در عفونت بوده و چنانچه از نمونه بدون ضدانعقاد گستره تهیه شود و واکوئل در نوتروفیل و یا باند مشاهد شود، دارای ارزش فراوان در تشخیص عفونت خون می‌باشد. امکان دارد گاهی تکه‌ای از هسته شبیه اجسام هاول‌ژولی از لوب‌های نوتروفیل جدا و در سیتوپلاسم باقی بماند که این حالت در موارد شیمی‌درمانی و عفونت با HIV گزارش شده است.

خون محیطی  خون محیطی

نوتروفیل با تکه جداشده از هسته شبیه هاول‌ژولی‌بادی و نوتروفیل با هسته نکروبیوتیک

 

دیدن یک نوتروفیل با بیش از ۶ لوب و یا دیدن بیش از ۵% نوتروفیل ۵ لوبه به شرطی که نوتروفیل دارای اندازه بزرگ بوده و کروماتین لوب‌ها باز باشد، به‌عنوان هایپرسگمانته شدن نوتروفیل‌ها گزارش می‌شود که اولین علامت مرفولوژی در کم‌خونی مگالوبلاستیک می‌باشد.

.خون محیطی

نوتروفیل هایپرسگمانته

سلول باند تا ۴ درصد گلبول‌های سفید را به خود اختصاص می‌دهد. گفتنی است که تعریف سلول باند در آزمایشگاه‌های مختلف گوناگون است و ازاین‌رو برخی از آزمایشگاه‌ها درصد باند را بالا و برخی درصد باند را کم گزارش می‌کنند.

هسته به شکل U و S و هسته نواری که دارای قطر یکسان در سرتاسر هسته است از مشخصات سلول باند است. اگر فرورفتگی در باند بوجود آید ولی نتوان نام فیلامنت را بر آن گذاشت هنوز جزو باند قلمداد می‌شود.

خون محیطی

سلول نوتروفیل با لوب‌های هسته‌ای جداشده توسط فیلامنت در ردیف بالا و سلول باند با هسته نعل اسبی در ردیف پایین

ائوزینوفیل

ائوزینوفیل حدود یک تا ۵ درصد گلبول‌های سفید خون محیطی را تشکیل می‌دهد و شمارش مطلق آن بین ۴۰ تا ۵۵۰ در میلی‌متر مکعب است. ائوزینوفیل در ۸۰% موارد دولوبه است و در ۲۰% موارد ممکن است ۳ تا ۴ لوبه باشد. گرانول‌های نارنجی درشت، سیتوپلاسم را پر می‌کنند.

خون محیطی خون محیطی

با توجه به شکننده بودن سلول ائوزینوفیل ممکن است در گستره محیطی به‌صورت ازهم‌پاشیده‌شده مشاهده شود

 

بازوفیل

بازوفیل دارای هسته لوبوله است ولی پوشش گرانول‌های درشت آبی‌رنگ، دیدن لوب‌ها را مشکل می‌کند. گرانول‌های بازوفیل در آب محلول بوده و ازاین‌رو در رنگ گیمسا به‌سختی قابل‌رؤیت می‌باشند.

خون محیطی

گرانول‌های بازوفیل بزرگ و شدیداً بازوفیلیک بوده و روی هسته را می‌پوشانند

 

لنفوسیت

لنفوسیت‌ها بین ۲۰ تا ۴۰ درصد از لکوسیت‌های خون محیطی را تشکیل می‌دهند. شمارش مطلق لنفوسیتی بین ۹۶۰ تا ۴۴۰۰ در هر میلی‌متر مکعب است. حدود ۵ تا ۱۰ درصد از لنفوسیت‌های خون به‌صورت لنفوسیت بزرگ دانه‌دار می‌باشد.

نکته: روی‌هم‌رفته از روی گستره خون محیطی نمی‌توان جمعیت‌های مختلف لنفوسیتی را از هم جدا کرد ولی لنفوسیت‌هایNK  و لنفوسیت‌های فعال‌شده T در جمعیت لنفوسیت‌های بزرگ دانه‌دار (LGL) هستند.

لنفوسیت‌ها در سه دسته کوچک (Small)، متوسط(Median) و بزرگ (Large) در خون محیطی مشاهده می‌شوند. لنفوسیت‌های کودکان بزرگ‌تر و متنوع‌تر از بزرگسالان است.

خون محیطی

لنفوسیت‌های NK در گروه لنفوسیت‌های بزرگ دانه‌دار قرار می‌گیرند

 

کروماتین هسته فشرده و یکنواخت، هسته گرد و گاهی دندانه‌دار و تاب‌دار از ویژگی لنفوسیت است. لنفوسیت‌ها ممکن است دارای تعداد محدود و قابل شمارش از گرانول‌های آژروفیل باشند. در لنفوسیت‌های بزرگ دانه‌دار تعداد زیادتری از گرانول‌های درشت آژروفیل که دارای خاصیت پروکسیداز منفی هستند در گوشه‌ای از سیتوپلاسم قرار دارد. لنفوسیت کوچک دارای هسته‌ای معادل ۸-۶ میکرون بوده و ازاین‌رو به‌عنوان راهنمای اندازه طبیعی گلبول قرمز است.

 

منوسیت

منوسیت دارای قطری معادل ۲۰-۱۵ میکرون است و نظر به اینکه تمایل به چسبیدن و پهن شدن روی شیشه و پلاستیک دارد بزرگ‌تر از نوتروفیل به نظر می‌رسد. هسته ممکن است گرد یا بیضی باشد ولی اغلب دارای دندانه عمیق و شبیه نعل اسب است. توجه داشته باشید که منوسیت نعل اسبی را با سلول باند اشتباه نکنید. منوسیت با هسته نعل اسبی دارای هسته پهن و فضای پاراکروماتینی است درحالی‌که باند مانند نوار باریک بوده و دارای گرانول‌های نوتروفیلی است.

هسته منوسیت دارای کروماتین بنفش رنگ و دارای فضاهای راه‌راه است که به آن فضای پاراکروماتین گویند. هستک یا بقایای آن ممکن است در منوسیت یافت شود چون درواقع منوسیت سلول نارسی است که در بافت‌ها به تکامل بلوغ می‌رسد. سیتوپلاسم منوسیت آبی خاکستری یا شبیه شیشه مات است و گاهی گرانول‌های آژروفیل شبیه گردوغبار سیتوپلاسم را می‌پوشاند.

گفتنی است که منوسیت‌ها به‌سرعت در ضدانعقاد واکوئله می‌شوند و ازاین‌رو واکوئله شدن سیتوپلاسم منوسیت‌ها ارزش گزارش ندارد.

شمارش مطلق منوسیتی حدود ۸۰۰ در میلی‌متر مکعب بوده و بین ۱ تا ۸ درصد گلبول‌های سفید خون را تشکیل می‌دهد.

خون محیطی

منوسیت در اشکال مختلف

اسماج سل

در هنگام تهیه گستره محیطی فشار اسلاید پخش‌کننده یا ضربه به خون موجب متلاشی شدن تعدادی از سلول‌ها می‌گردد. هسته آزادشده این سلول‌ها با جذب آب به رنگ پوست‌پیازی درمی‌آید که به آن سلول اسماج (smudge cell)  گفته می‌شود. گاهی هسته‌های اسماج شده، بریده‌بریده شده که به آن سلول Basket گفته می‌شود. تعداد محدودی از این سلول‌ها در گستره محیطی نرمال یافت می‌شود و تعداد بیشتر همراه با لنفوسیتوز یا با همراهی سلول بلاست ارزش پاتولوژیک دارد.

خون محیطی  خون محیطی

فلش به سلول‌های basket و اسماج اشاره می‌کند

 

 

تفاوت‌های مرفولوژی لنفوسیت و منوسیت

لنفوسیت و منوسیت جزء سلول‌های تک‌هسته‌ای بوده و گاهی امکان دارد که لنفوسیت‌های بزرگ با منوسیت اشتباه شوند. توجه به معیارهای زیر در افتراق این دو سلول کمک‌کننده است:

  • منوسیت بزرگ‌ترین سلول تک‌هسته‌ای در خون محیطی است که دارای هسته‌ای باز با فضای پاراکروماتین به رنگ سفید است ولی هسته لنفوسیت‌ها غالباً دارای کروماتین فشرده بوده و چنانچه فضای پاراکروماتین داشته باشد به رنگ پوست‌پیازی است.
  • سیتوپلاسم منوسیت در خون EDTAدار به‌سرعت واکوئله می‌شود و ازاین‌رو یافتن واکوئل در سیتوپلاسمی به رنگ خاکستری کدر یا شیشه مات، سلول منوسیت را مطرح می‌کند.
  • سیتوپلاسم منوسیت چنانچه دارای گرانول‌های آژروفیل باشد، گرانول‌ها به‌صورت پودری و به رنگ بنفش قرمز در تمامی سیتوپلاسم مشاهده می‌شود درحالی‌که گرانول‌های لنفوسیت در صورت حضور، درشت و معمولاً در یک گوشه از سیتوپلاسم و غالباً قابل شمارش هستند.
  • سیتوپلاسم لنفوسیت‌ها اندک، روشن و گاهی آبی است. لنفوسیت دارای هسته گرد، گاهی دندانه‌دار و گاهی دارای پیچ‌وتاب است. هسته منوسیت‌ها گرد، نعل اسبی و گاهی دارای پیچ‌وتاب فراوان است.
  • جدار سیتوپلاسم لنفوسیت‌ها غالباً منظم و گاهی تحت‌فشار RBC دارای فرورفتگی است، درحالی‌که جدار سیتوپلاسم چندان تحت اثر فشار RBC برای تولید چین‌خوردگی قرار نمی‌گیرند.

خون محیطی

جدول فوق محدوده شمارش افتراق طبیعی را در بالای ۶ سالگی نشان می‌دهد. قبل از ۶ سالگی درصد نوتروفیل و لنفوسیت برعکس می‌گردد

 

گزارش مرفولوژی پلاکت

پلاکت‌های درشت (Large platelet) با حجمی دو برابر پلاکت معمولی

پلاکت‌های غول‌آسا (Giant platelet) به‌اندازه گلبول قرمز

پلاکت‌های با اشکال عجیب و غریب (Bizarre)

پلاکت‌های کم‌گرانول (Hypogranular)

خون محیطی

پلاکت غول‌آسا

 

محدوده‌ی ۹۵ درصد اطمینان در شمارش افتراقی

شمارش افتراقی بسیار وابسته به پخش یکنواخت سلول‌ها است. قبل از تهیه گستره بایستی نمونه را حداقل ۸ بار با عمل وارونه‌سازی مخلوط کرد. گستره بایستی دارای ضخامت متوسط باشد چون اسلاید بسیار نازک یا بسیار ضخیم موجب پخش غیریکنواخت سلول‌ها می‌گردد. جدول زیر محدوده ۹۵ درصد اطمینان سلول‌های خون را با توجه به تعداد سلول‌های شمارش‌شده نشان می‌دهد؛ برای مثال اگر شما در ۱۰۰ عدد گلبول سفید (n=100) تعداد ائوزینوفیل را ۱۰ درصد گزارش کرده باشید، محدوده ۹۵ درصد اطمینان بین ۴/۹ الی ۱۷/۶ درصد است، در حالی که اگر شما با شمارش ۵۰۰ عدد گلبول سفید شمارش ائوزینوفیل را ۱۰ درصد گزارش می‌کردید محدوده ۹۵ درصد اطمینان به ۷/۵ الی ۱۳ درصد می‌رسید، پس در شمارش افتراقی چنانچه درصد یک سلول با شمارش بیشتر گلبول‌های سفید گزارش گردد به محدوده اطمینان نزدیک‌تر می‌شوید.

مثال دیگر؛ اگر با شمارشn=100  میزان لنفوسیت ۴۰ درصد گزارش شود محدوده ۹۵ درصد اطمینان ۳۰/۳ الی ۵۰/۳ درصد است، درحالی‌که اگر با شمارش n=500 تعداد لنفوسیت ۴۰ درصد گزارش گردیده بود محدوده ۹۵ درصد اطمینان ۳۵ الی ۴۴ درصد خواهد بود.

نتیجه‌گیری: محدوده ۹۵ درصد اطمینان برای سلول‌های زیر ۱۰ درصد با شمارش بیشتر دقیق‌تر می‌شود، درحالی‌که محدوده اطمینان برای سلول‌هایی که درصد بالایی دارند با شمارش n=100 در اکثر اوقات قابل اطمینان است.

 

خون محیطی

محدوده ۹۵ درصد اطمینان در شمارش افتراقی یک سلول خونی در شمارش‌های

n=10000 ,n=1000 ,n=500 ,n=200 ,n=100 از گلبول‌های سفید

مطالعه استاندارد گستره محیطی و شمارش افتراقی

تشخیص آزمایشگاهی نئوپلاسم‌های بافت خون‌ساز ۲۰۱۷ (۱)

مدیریت مقادیر بحرانی و اهمیت تهیه گستره محیطی در آزمایشگاه خون‌شناسی (۱)

مدیریت مقادیر بحرانی و اهمیت تهیه گستره محیطی در آزمایشگاه خون‌شناسی (۲)

برای دانلود پی دی  اف بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • خون محیطی
  • دکتر حبیب‌الله گل‌افشان
  • شمارش افتراقی
  • گستره محیطی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *