اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی  (Antisepsis)در مراکز پزشکی (۱۰)

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی  (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۱۰)

تألیف:

دکتر احمد مردانی

مرکز تحقیقات سازمان انتقال خون، مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون

 

 

 

مواد شیمیایی ضدعفونی‌‌‌‌‌‌‌کننده

۱- هیپوکلریت سدیم (Sodium Hypochlorite) یا آب ژاول(Javel Water)

کلرین (Chlorine) یا کلر (Cl)، ماده ضدعفونی‌کننده و اکسید‌کننده قویی است که بر تمامی میکروارگانیسم‌ها اثر کشندگی و بر فلزات اثر خورندگی دارد. این ماده در غلظت‌های مختلف و به‌صورت هیپوکلریت سدیم (NaOCl) و یا به‌شکل محـلول‌های مختلف میکروب‌کش، ضدبو و سفیدکننده (Bleaching) مورد استفاده قرار می‌گیرد (شکل ۳-۱).

 

 

 

سترون‌سازی

شکل ۳-۱: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده هیپوکلریت سدیم (NaOCl)

 

بایستی در تهیه محلول هیپوکلریت سدیم از محلول غلیظ یا استوک (Stoke) دقت کافی به‌عمل آید، زیرا مقدار کلرین موجود در این محلول‌ها برحسب کشورهای مختلف، متفاوت است. در برخی از کشورهـا غلظت محـلول هیپوکلریت سدیم برحسب درجه کلرومتریک یا کلروم (Chlorom) تعیین می‌گردد. هر کلروم معادل ۰/۳ درصد کلرین است.

محلول هیپوکلریت سدیم به‌عنوان سفیدکننده برای مصارف خانگی (در ایران با نام وایتکس (Whitex))، معمولاً حاوی ۵۰ گرم در لیتر (g/l 50) کلرین است که بایستی به نسبت ۱:۵۰ و ۱:۱۰ به‌ترتیب برای دستیابی به محــلـول‌های حاوی یک گرم در لیتر (g/l 1) و پنج گرم در لیتر (g/l 5) کلرین رقیـق گردد. محـلول‌هـای سفیدکننده صنعتـی دارای غلظتی حدود ۱۲۰ گرم در لیتر کلرین هستند. محلول هیپوکلریت سدیمی که در مراکز پزشکی مصرف می‌شود بایستی دارای غلظتی برابر یک گرم در لیتر (g/l 1) کلرین باشد. برای موارد خاصی مانند پاک‌سازی لکه‌های خون، باید محلول حاوی پنج گرم در لیتر (g/l 5) کلرین مورد استفاده قرار گیرد (جدول ۳-۲).

 

جدول ۳-۲: کاربرد و چگونگی تهیه غلظت‌های مختلف هیپوکلریت سدیم (NaOCl)

کاربرد هیپوکلریت سدیم ۱۰ درصد

(PPM1 100000)

هیپوکلریت سدیم ۵ درصد

(PPM 50000)

خون و سایر مایعات و ترشحات خونی ۱۰/۱ (PPM 10000) ۵/۱ (PPM 10000)
وسایل آزمایشگاهی ۴۰/۱ (PPM 2500) ۲۰/۱ (PPM 2500)
سطوح محیطی ۱۰۰/۱ (PPM 1000) ۵۰/۱ (PPM 1000)
وسایل و لوازم تمیز ۲۰۰/۱ (PPM 500) ۱۰۰/۱ (PPM 500)
لوازم مورد استفاده در تغذیه نوزادان و تهیه غذا ۸۰۰/۱ (PPM 125) ۴۰۰/۱ (PPM 125)

۱ Part Per Million

 

محلول‌های هیپوکلریت سدیم به‌تدریج قدرت خود را از دست می‌دهند که به همین دلیل بهتر است آنها را روزانه تهیه و مصرف کرد. اثر عفونت‌زدایی محلول‌های هیپوکلریت در اثر تماس با مواد ارگانیک حاوی پروتئین مانند خون و سرم به‌سرعت کاهش می‌یابد. مدت زمان پایداری محلول‌های تهیه‌شده و آماده مصرف هیپوکلریت سدیم، چهار ساعت است.

مصرف سفیدکننده‌ها به‌عنوان مواد گندزدا توصیه نمی‌شود، امّا در موارد اضطراری می‌توان از سفیدکننده‌‌‌ها با غلظت ۲-۱ میلی‌گرم در لیتر (mg/l 1-2) کلرین برای سالم‌سازی آب مصرفی استفاده کرد. گاز کـلر (Cl2) بسیار سمی است؛ بنابراین بایستی محلول‌هـای هیپوکلریت سدیم را فقط در مکان‌هایی نگه‌داری کرد که دارای سیستم تهویه مناسبی هستند، همچنین نبایستی این محلول‌ها را با اسیدها و مایعات اسیدی بدن مانند ادرار به دلیل آزادسازی سریع گاز کلر، مخلوط کرد. نگه‌داری محلول‌های غلیظ (استوک) و یا آماده مصرف (کاری) هیپوکلریت سدیم در ظروف باز به‌ویژه در دماهای بالا، منجر به آزادسازی گاز کلر و در نتیجه کاهش قدرت میکروب‌کشی آنها می‌شود.

محلول‌های هیپوکلریت دارای دو عیب اساسی هستند که عبارتند از:

۱- این محلول‌ها برای فلزاتی مـانند نیکل، کروم، آهن و سایر فلزات قابـل اکسید زیـان‌آور (خورنده) هستند. از محلول‌هایی که بیش از پنج درصد کلرین دارند، نبایستی به‌طور مکرر برای پاک‌سازی وسایل فلزی مانند استیل زنگ نزن (Stainless Steel) استفاده کرد و مدت تماس آنها نبایستی بیش از ۳۰ دقیقه طول بکشد. هیچگاه نباید محلول‌های هیپوکلریت را در ظروف فلزی تهیه و نــگه‌داری کرد.

۲- هیپوکلریت به نور و حرارت حساس است و به‌سرعت تجزیه می‌شود، به همین دلیل بایستی محلول‌های هیپوکلریت را تازه، تهیه و مصرف کرد. ارزانی، نداشتن باقی‌مانده و غیرقابل اشتعال بودن، از مهم‌ترین مزایای محلول‌های هیپوکلریت هستند.

نکته ۱: در آزمایشگاه‌های سرولوژی و ویروس‌شناسی از هیپوکلریت سدیم نیم درصد استفاده می‌شود.

نکته ۲: به دلیل حساسیت به نور، محلول‌های هیپوکلریت را در ظروف پلاستیکی تیره‌رنگ نـگه‌داری می‌کنند.

نکته ۳: مواد شیمیایی اکسید‌کننده (Oxidizing)، گروه‌های عملکردی یا سولفیدریل  (-SH)اسیدهای آمینه یا آمینواسیدها را اکسید می‌نمایند و در نتیجه منجر به غیرفعال‌سازی آنزیـم‌ها و آسیب به پروتئین‌ها می‌شوند.

نکته ۴: ترکیبات کلردار در مجاورت با آب، کلر را آزاد و اسید هیپوکلریک (Hypochloric Acid) تولید می‌کنند که یک اکسیدکننده و میکروب‌کش قوی است.

نکته ۵: کلر به‌صورت آزاد در طبیعت وجود ندارد.

نکته ۶: حضور مواد ارگانیک قندی(کربوهیدرات‌ها) و سختی آب، تأثیری بر قدرت میکروب‌کشی کلر و ترکیبات کلردار ندارند.

 

۲- هیپوکلریت کلسیم (Calcium Hypochlorite)

هیپوکلریت کلسیم (Ca(ClO)2) به‌صورت پودر، گرانول و یا قرص وجود دارد و آهسته‌تر از هیپوکلریت سدیم تجزیه می‌شود (شکل ۳-۲). این ماده معمولاً دارای ۷۰ درصد کلرین است.

محلول‌های تهیه‌شده و آماده مصرف هیپوکلریت کلسیم در مقادیر ۱/۴ گرم در لیتر (g/l 1/4) و هفت گرم در لیتر (g/l 7) به ترتیب دارای یک گرم در لیتر (g/l 1) و پنج گرم در لیتر (g/l 5) کلرین هستند.

سترون‌سازی

شکل ۳-۲: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده هیپوکلریت کلسیم (Ca(ClO)2)

 

 

۳- دی‌کلرو ایزوسیانورات سدیم (SDIC)

این ماده معمولاً به‌صورت قرص‌هایی محتوی ۶۰ درصد کلرین تهیه می‌شود (شکل ۳-۳). محلول‌های آماده مصرف دی‌کلرو ایزوسیانورات سدیم با غلظت‌های ۱/۷ گرم در لیتر (g/l 1/7) و ۵/۸ گرم در لیتر (g/l 8/5) به ترتیب حاوی یک گرم در لیتر (g/l 1) و پنج گرم در لیتر (g/l 5) کلرین هستند.

سترون‌سازی

شکل ۳-۳: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده دی‌کلرو ایزوسیانورات سدیم

 

برای تهیه محلول ۰/۱ درصد، بایستی ۱/۷ گرم از دی‌کلرو ایزوسیانورات سدیم را در یک لیتر آب حل کرد و محلول یک درصد آن را با انحلال ۱۷ گرم در یک لیتر آب به‌دست آورد. در حال حاضر قرص‌هایی با ۱/۷ گرم کلرین نیز موجود است. کافی است یک قرص را در یک لیتر آب حل کنید تا محلول ۰/۱ درصد آماده شود. دی‌کلرو ایزوسیانورات سدیم نسبت به هیپوکلریت سدیم دارای ثبات بیشتری است.

 

۴- کلرامین (Chloramine)

کلرامین، ترکیبی متشکل از کلرین و آمونیاک است. این ماده به‌صورت پودر و قرص وجود دارد و حدوداً حاوی ۲۵ درصد کلرین است (شکل ۳-۴). از آنجایی که محلول‌های کلرامین آهسته‌تر از سایر محلول‌های کلردار، کلر آزاد می‌کنند، برای ضدعفونی مؤثرتر بایستی از محلول‌هایی با غلظت بیشتر استفاده شود، همچنین، این محلول‌ها نسبت به سایر محلول‌های کلردار کمتر توسط مواد ارگانیک غیرفعال می‌شوند و به همین دلیل محلول ۲۰ گرم در لیتر آن برای ضدعفونی در هر شرایطی (با آلودگی کم و یا زیاد) قابل استفاده است. استفاده از محلول ۴۰ گرم در لیتر کلرامین برای ضدعفونی وسایل به‌شدت آلوده، لکه‌های خـون و آلودگی‌های دیگری از این قبیل توصیه می‌شود.

محلول‌های کلرامین بدون بو هستند ولی به‌منظور حذف بقایای مواد تشکیل‌دهنده کلرامین از سطح وسایلی که درون این محلول‌ها غوطه‌ور شده‌اند، بایستی کاملاً آبکشی شوند. کلرامین نسبت به هیپوکلریت سدیم و کلسیم از ثبات بیشتری برخوردار است، امّا باید آن را از تأثیر نور، رطوبت و گرمای زیاد محفوظ نگاه داشت.

سترون‌سازی

شکل ۳-۴: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشـکیل‌دهنده کلرامین (چپ) و قرص‌های ۵۰۰ میلی‌گرمی کلرامین (راست)

 

۵- دی‌اکسید کلرین (Chlorine Dioxide)

دی‌اکسید کلرین (ClO2)، ماده ضدعفونی‌کننده و اکسیدکننده قوی و سریع‌الاثر است که در غلظـت‌های پایین‌تر از کلرین خاصیت سفیدکنندگی نیز دارد (شکل ۳-۵). این ماده در حالت گـازی (Gaseous) ناپایـدار است زیرا به گاز کلر (Cl2) و اکسیژن (O2) تجزیه شده و گرما آزاد می‌نماید، امّا به علت قدرت انحلال در آب، در محلول‌های مایی پایدار است. با توجه به توانایی گاز دی‌اکسید کلرین در نابودی اشکال مقاوم (اسپور) باکتری عامل بیماری کزاز یا آنتراکس (Antrax) یعنی باسیلوس آنتراسیس (Bacillus anthracis)، از آن در عفونت‌زدایی هوا استفاده می‌شود.

 

سترون‌سازی

شکل ۳-۵: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده دی‌اکسید کلرین (ClO2)

 

پایداری دی‌اکسید کلرین نسبت به کلرین و اُزن (Ozone) بیشتر است زیرا به‌طور انتخابی فقط با سولفور واکنش داده و احیا می‌شود، در حالیکه کلرین و اُزن (O3) با اغلب مواد آلی واکنش می‌دهند، بنابراین در مواردی که مواد ارگانیک بیشتری وجود دارد، دی‌اکسید کلرین نسبت به کلرین و ازن کارایی بیشتری خواهد داشت.

اُزن گازی است آبی رنگ و ناپایدار که در درجه حرارت اتاق نیمه‌عمری حدود ۲۲ دقیقه دارد (شکل ۳-۶). این ماده بر الیاف طبیعی و برخی از مواد پلاستیکی و لاستیکی آسیب می‌رساند. استفاده از کلرین و یا اُزن برای سالم‌سازی آب و هوا را به ترتیب کلریناسیون (Chlorination) و ازنیزاسیون (Ozonization) می‌گویند. این ماده نخستین بار در سال ۱۸۹۳ میلادی توسط رایس (Rice) و همکاران در Oudshoorn هلند برای ضدعفونی آب مورد استفاده قرار گرفت. ازن در غلظت‌های یک تا سه درصد به‌عنوان ماده ضدعفونی‌کننده سطح بینابین (ILD) کاربرد محدودی دارد. امروزه در بسیاری از کشـورها برای سالم‌سازی آب و هوا و عفـونت‌زدایی پساب‌هـا و آکواریـوم‌های بزرگ از اُزن استفاده می‌نمایند.

سترون‌سازی

شکل ۳-۶: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی ایجاد اُزن (O3)

 

۶- پرکلرین (Perchlorine)

پرکلرین، گردی است سفید رنگ و ارزان قیمت که به‌عنوان ماده ضدعفونی‌کننده مورد استفاده قرار می‌گیرد. از این ماده برای سالم‌سازی آب به مقدار ۰/۲ تا ۰/۸ PPM، سبزی‌ها و میوه‌ها به مقدار ۰/۵ گرم در یک لیتر آب و عفونت‌زدایی فاضلاب‌ها به مقدار دو گرم در یک لیتر آب استفاده می‌کنند. پرکلرین علاوه بر خاصیت ضدعفونی‌کنندگی، به‌عنوان سفیدکننده و رنگبر نیز کاربرد دارد. از آنجایی که پرکلرین اثر خورندگی و زنگ‌زدگی بر فلزات دارد، برای عفونت‌زدایی وسایل فلزی مناسب نیست.

نکته: مقدار کلر آزاد آب آشامیدنی در محدوده استاندارد، بایستی ۰/۲ تا ۰/۸ PPM باشد.

 

۷- فرمالین و فرمالدئید (Formaline and Formaldehyde)

فرمالین ضدعفونی‌کننده بسیار عالی است، امّا مصرف آن خیلی محدود است، زیرا هم محلول و هم بخارهای متصاعد از آن سمی و تحریک‌کننده (Irritant) است. فرمالدئید (CH2O)، گازی است بی‌رنگ، غیرقابل اشتعال و انفجار، سمی و قابل حل در آب که می‌تواند تمامی میکروارگانیسم‌ها حتی اشکال مقاوم باکتری‌ها را در درجه حرارت بالای ۲۰ درجه سانتی‌گراد از بین ببرد (شکل ۳-۷). این ماده نسبتاً کند اثر بوده و به رطوبت ۷۰ درصد نیاز دارد.

 

سترون‌سازی

شکل ۳-۷: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده فرمالدئید(CH2O)

 

محلول آبی فرمالدئید به غلظت ۳۷۰ گرم در لیتر و یا ۳۷ درصد، فرمـالین نام دارد که حاوی ۱۰۰ میلی‌لیتر (۱۰ درصد) متانول (Methanol) به‌عنوان پایدارکننده است. فرمالین در ارسال نمونه‌های بافتی به آزمایشگاه آسیب‌شناسی و همچنین نگه‌داری نمونه‌ها و تهیه برش‌های بافتی کاربرد دارد. برای ضدعفونی در شرایط معمولی بایستی فرمالین را به نسبت یک به صد رقیق کرد تا محلولی محتوی ۳/۵ تا چهار درصد فرمالدئید بدست آید. در بعضی از بیمارستان‌ها ترکیبی از هشت درصد فرمالدئید و الکل ۷۰ درصد را به‌عنوان میکروب‌کش بکار می‌برند. فرمالدئید با غلظت ۵۰ در هزار (فرمالین پنج درصد) به‌عنوان یک ضدعفونی‌کننده مایع برای از بین بردن عوامل عفونی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

فرمالین و فرمالدئید جزو عوامل آلکیله‌کننده (Alkylating) هستند و خاصیت ضدمیکروبی خود را از طریق آلکیلاسیون (Alkylation) گروه‌های آمینو (Amino)، هیـدروکسیل (Hydroxyl) و کربـوکسیل (Carboxyl) اسیدهای آمینه و اسیدهای نوکلئیـک اعمال می‌کنند. این عوامل برخلاف مواد ضدعفونی‌کننده، از قدرت اسپورکشی نیز برخوردار هستند، بنابراین از عوامل آلکیله‌کننده می‌توان در سترون‌سازی استفاده نمود.

با توجه به سمی بودن فرمالدئید و داشتن قدرت سرطان‌زایی (Carcinogenic) و تحریک‌کنندگی (سوختگی پوست و مخاط و ایجاد حساسیت)، بایستی در زیر هود و یا مکان‌هایی که دارای سیستم تهویه مناسبی هستند، نگه‌داری و استفاده شود، همچنین در هنـگام کار با فرمـالدئید بایستی از پوشش‌های محافظتی مناسب و ویژه مانند عینک، ماسک، روپوش، دستکش و کفش استفاده شود و در صورت تماس با پوست بایستی ناحیه مذکور به مدت ۱۵ دقیقه با آب معمولی شستشو و در صورت لزوم به پزشک مراجعه گردد.

نکته ۱: از پارا- فرمالدئید (پلیمر جامد) که گاز فرمالدئید تولید می‌کند، برای ضدعفونی و سالم‌سازی هوای محیط‌های کاری استفاده می‌شود. برای ضدعفونی دستگاه دیالیز، فرمالین ۲-۱ درصد بکار می‌رود.

نکته ۲: فرمالدئید دو درصد در دمای ۴۰ درجه سانتی‌گراد و مدت زمان ۲۰ دقیقه و فرمالدئید ۰/۲۵ درصد در دمای ۶۰ درجه سانتی‌گراد و مدت زمان شش ساعت، به ترتیب برای ضدعفونی پشم و موی حیوانات مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ادامه دارد …

مواد شیمیایی ضدعفونی کننده مورد استفاده در فضاهای تمیز

برای دانلود پی دی اف برروی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • دکتر احمد مردانی
  • سترون‌سازی
  • ضدعفونی
  • گندزدایی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *