بیماری‌های پروستات و PSA

بیماری‌های پروستات

  بیماری‌های پروستات و PSA

دکتر علیرضا پوررضا (DCLS)

Doctor of clinical laboratory sciences

 آزمایشگاه تشخیص طبی دانش


می‌توان گفت کمتر مردی است که در طول عمر طبیعی به یکی از گرفتاری‌های غده پروستات دچار نشود. سرطان پروستات نیز یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها در مردان است که اغلب مرگ‌ومیر ناشی از آن نیز بالاست. در اینجا اشاره‌ای بر پروستات و بیماری‌های آن شده و نقش PSA در تشخیص آن‌ها مورد بررسی قرار گرفته است. تأکید ما بیشتر یافته‌های آزمایشگاهی است، مباحث بالینی را به اساتید آن واگذار می‌کنیم.
 

بیماری‌های پروستات و ارتباط آن با PSA

آناتومی غده پروستات

پروستات از سه ناحیه جداگانه تشکیل شده است:

۱- ناحیه مرکزی (Central zone)

۲- ناحیه ترانزیشنال (Transitional zone)

۳- ناحیه بیرونی (Peripheral zone)

بیماری‌های پروستات

بیماری‌های پروستات

هیپرپلازی خوش‌خیم پروستات (BPH) در ناحیه ترانزیشنال و سرطان و همچنین عفونت‌ها در ناحیه پریفرال رخ می‌دهد. در برخی از حیوانات این سه ناحیه از همدیگر جدا هستند. در انسان پروستات از ۲۰ غده شاخه‌مانند تشکیل شده است که توسط بافت عضلانی فیبری دربرگرفته شده است. هر مجرای ترشحی از سه قسمت دور  (distal)، میانی و نزدیک (Proximal) تشکیل شده که قسمت میانی اپی‌تلیوم با سلول‌های بلند و استوانه‌ای شکل دارد که نقش اصلی آن ترشحی است. در ناحیه دیستال سلول‌های اپی‌تلیال کوتاه‌تر بوده و پدیده آپوپتوز (apoptosis) یا مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلول‌ها در آنجا بیشتر رخ می‌دهد.

مهــــم‌تــرین عملــــکرد پروســــــــــــــــــــــتات ساخت PSA (Prostatic Specific Antigen) است. اگرچه PSA‌ در کلینیک بیشتر به‌عنوان یک آنتی‌ژن توموری شناخته‌شده است ولی باید توجه داشت که PSA‌ یک پروتئین طبیعی بدن است و عملکرد آن روان‌سازی یا(Liquifiction)  مایع سمینال در واژن است تا سبب آزادسازی اسپرماتوزوئیدها و حرکت آن‌ها به‌سوی تخمک ‌شود. PSA مولکولی است با وزن مولکولی ۳۴۰۰۰ دالتون و از خانواده Kallikrein serin protease می‌باشد، از روی کروموزوم ۱۶ کد می‌شود و ساخت آن با تشکیل داخل سلولی DHT‌ (دی‌هیدروتستسترون که درواقع متابولیت فعال تستسترون است) افزایش می‌یابد.

بیماری‌های پروستات

* نکته مهم این است که اگر PSA یک پروتئین ضروری و مفید است چرا در BPH و سرطان‌ها مقادیر آن در سرم افزایش می‌یابد؟

باید گفت که به‌طور طبیعی مقدار خیلی کمی (%۰٫۱) از PSA از طریق دیواره بازال پروستات جذب و به خون راه پیدا می‌کند، بنابراین مقدار نرمال PSA در خون کمتر از ۴ng/ml است. از طرفی ازآنجاکه PSA یک پروتئاز قوی است و جایگاه عملکرد نرمال آن در سرم نیست، انتظار می‌رود که در سرم به شکل غیرفعال باشد، بنابراین بیشتر PSA‌ سرمی به پروتئین‌هایی همانند آنتی‌کموتریپسین (ACT) و ۲ماکروگلوبولین (۲MG)‌ باند شده است. مقدار کمی PSA‌ نیز به‌صورت باند نشده و آزاد وجود دارد که به آن Free PSA می‌گویند.

در حالت‌های بیماری پروستات به‌ویژه در سرطان پروستات به دنبال آسیب و شکسته شدن لایه بازال و غشاء پایه، میزان نشتیPSA  به خون افزایش می‌یابد و به‌عنوان یک نشانه پاتولوژیک شناخته می‌شود.

از طرفی می‌دانیم که با افزایش سن مقدار PSA به‌طور نرمال افزایش می‌یابد که به دنبال افزایش نشتPSA  به خون از طریق غشاء و همچنین به دنبال هایپرپلازی خوش‌خیم (BPH) که از سن ۴۰ سال به بعد در مردان شروع می‌گردد، دیده می‌شود.

بیماری‌های پروستات

* نکته دیگر در این مورد این است که در مردان با سرطان پروستات به دلایلی که هنوز مشخص نشده است نسبت Free PSA/PSA کم می‌شود.

 مکانیزم‌های مولکولی هایپرپلازی پروستات

بیماری‌های پروستات

پنج تئوری درباره هایپرپلازی خوش‌خیم پروستات مطرح است:

۱- اثر DTH: رشد پروستات توسط محور هیپوتالاموس–هیپوفیز کنترل می‌شود. هیپوتالاموس هورمون LHRH را به‌صورت دوره‌ای آزاد می‌کند که سبب افزایش ساخت LH‌ از هیپوفیز می‌گردد. LH روی سلول‌های لیدیگ بیضه اثر گذاشته و سبب ساخت و آزادسازی تستسترون می‌شود. تســتســترون در ســـــــــــــــــــرم با SHBG (Sex Hormone Binding Globuline) باند شده و مقادیر کمی به‌صورت آزاد می‌ماند که به داخل پروستات انتشار می‌یابد و پس از تبدیل شدن به DTH (Dihydrotestestrone) سبب هیپرپلازی سلول‌ها می‌شود. باید توجه داشت که حدود ۵% تستسترون سرم در غده آدرنال تحت‌تأثیر ACTH ساخته می‌شود که به آن آندروژن‌های آدرنال می‌گویند و اغلب به شکل Androstendione و Androstendiol‌ می‌باشد. نقش آندروژن‌های آدرنالی در مردان نرمال کم است ولی به دنبال برداشتن بیضه و یا کاهش عملکرد آن، نقش آن‌ها به‌سرعت بالا می‌رود.

۲- به هم خوردن تعادل تستسترون و استروژن: به دنبال افزایش سن به‌تدریج تستسترون آزاد کم ولی میزان استروژن آزاد بدون تغییر باقی می‌ماند، بنابراین تعادل بین تستسترون و استروژن به هم می‌خورد. استروژن از طریق افزایش رسپتورهای آندروژنی و کاهش مرگ سلولی سبب BPH‌ پروستات می‌شود.

بیماری‌های پروستات

۳- در سرم دو نوع فاکتور وجود دارد: یک دسته فاکتورهای رشد سلول‌های پروستات هستند که ازجمله می‌توان EGF(Epidermal Growth Factor) و PDGF (Platlate derived growth factor) را نام برد و دسته دوم سبب مهار رشد سلول‌ها می‌شوند، مانند TGF (Transforming growth factor). بالانس بین این دو دسته در حالت نرمال سبب تعادل در ساخت و مرگ سلول می‌شود. به هم خوردن تعادل به نفع افزایش فاکتورهای رشد سبب BPH می‌گردد.

بیماری‌های پروستات

۴- کاهش مرگ سلولی: به دنبال افزایش سن در مردان پا به سن گذاشته، کاهش پاسخ به apoptosis ایجاد شده و نتیجه آن کاهش مرگ سلول و BPH است.

۵- افزایش Stem Cell: این احتمال وجود دارد که با افزایش سن تعداد Stem cell‌ها در پروستات زیاد شده و سبب BPH‌ ‌گردد.

بیماری‌های پروستات بیماری‌های پروستات

علت سرطان پروستات:

علت بروز سرطان در پروستات درزمینهٔ BPH و یا بدون وجود BPH‌ فعال شدن انکوژن‌هایی مانند ras،myc ، CErbB است.

کاربرد بالینی PSA

PSA دارای حساسیت (Sensitivity) و ویژگی (Specificity) بالایی برای تشخیص و کنترل سرطان پروستات است. هیپرپلازی خوش‌خیم BPH‌، پروستاتیت حاد و انفارکتوس‌ها می‌توانند سبب افزایش PSA‌ گردند. PSA‌ یک مارکر عالی برای اسکرینینگ، تشخیص و پیشگویی بروز کانسر و پیگیری درمان کانسر پروستات است. در سال‌های اخیر با استفاده از PSA، تشخیص زودرس سرطان پروستات سبب کاهش چشمگیر موارد سرطان‌های پیشرفته پروستات و وقوع متاستازها از ۳۰% از مواردی که جدید کشف می‌شود به ۱۰% شده است. انجمن سرطان آمریکا اندازه‌گیری سالانه PSA برای مردان بالای ۵۰ سال را لازم دانسته است. PSA‌ همچنین در پیگیری سرطان مفید است. پس از پروستاکتومی رادیکال باید سطح PSA در خون به صفر برسد، درحالی‌که اگر بقایایی از بافت پروستات وجود داشته باشد مقداریPSA  در خون قابل اندازه‌گیری است. نقش دیگر PSA ‌در پیگیری جراحی سرطان پروستات است؛ هرگونه افزایش PSA به دنبال برداشتن پروستات نشانه کانسر یا متاستاز می‌باشد. باید توجه داشت که یک افزایش گذرا در PSA‌ در دوران رادیوتراپی دیده می‌شود که نباید به غلط به‌عنوان پیشرفت بیماری تفسیر شود.

* مقدار نرمال PSA: در بسیاری از رفرنس‌ها مقدار نرمال PSA را ng/ml 0-4 نوشته‌اند. تعیین این نرمال چقدر می‌تواند در تفکیک سرطان‌ها از BPH کارساز باشد؟

نگاهی به مطالعات که چکیده آن در جدول زیر آمده است، کمک‌کننده است. بیش از ۸۰% مبتلایان به سرطان پروستات PSA بالاتر از ۱۰-۴ ng/ml داشته‌اند. از طرفی در کمتر از نیمی از افرادی که PSA بالاتر از ۱۰-۴ ng/ml داشته‌اند، در بیوپسی، کانسر پیدا نشده است. درنتیجه با این رنج نرمال حساسیت تست ۸۰% و ویژگی آن ۴۰% است. دیده شده در افرادی که PSA‌ بالا و بیوپسی نرمال داشته‌اند، پس از سه سال در بیوپسی بعدی کانون‌های سرطانی دیده شده است. همچنین مواردی از کانسر پروستات همراه با PSA کمتر از ۴ و یا حتی ۲ نیز وجود دارد، بنابراین ضروری است ویژگی تست از ۴۰ درصد بالاتر رود.

اگر مقدار نرمال را کمتر از ۴ng/ml‌ در نظر بگیریم، ویژگی افزایش می‌یابد ولی حساسیت تست کم می‌شود. همان‌طور که می‌دانیم PSA‌ به‌طور نرمال با افزایش سن بالا می‌رود، بنابراین یکی از راه‌های افزایش حساسیت و ویژگی تست، اصلاح مقادیر نسبت به سن است که در جدول زیر آمده است.

بهتر است مقادیر نرمال PSA برای سنین ۴۹-۴۰ ســـال ۲/۵-۰، سنین ۵۹-۵۰ سال ۳/۵-۰ و بین ۶۹-۶۰ ســـال ۴/۵-۰ و همچنین سن ۷۹-۷۰ سال را  ng/ml0-6/5 در نظر بگیریم تا حساسیت و ویژگی تست بالا رود.

برخی از مطالعات اندازه‌گیری PSA را هم‌زمان با DRE‌ (Digital rectum examination‌) و با استفاده از سونوگرافی پیشنهاد کرده‌اند.

راه دیگر استفاده از سایر فرم‌های مولکولی PSA است. همان‌طور که اشاره گردید در سرطان‌ها مقدار Free PSA‌ کاهش می‌یابد، بنابراین نسبت Free PSA/PSA می‌تواند مفید باشد که بر اساس فرمول زیر محاسبه می‌شود:

Free PSA=[FPSA/total PSA] x 100%

بیماری‌های پروستات بیماری‌های پروستات

 آزمایش Free PSA امروز در آزمایشگاه‌ها انجام می‌شود. برای بیمار آزمایش PSA و Free PSA درخواست می‌گردد و بر اساس فرمول، نسبت محاسبه می‌شود. درBPH  و افرادی که سرطان پروستات ندارند این مقدار بالا و بیشتر از ۲۳% است، درحالی‌که در بیماران با کانسر پروستات مقدار آن کم می‌شود و زیر ۶% می‌رسد. این تست به‌ویژه در مواردی که PSA بیش از ng/ml‌ ۴-۱۰ است کمک بزرگی برای جلوگیری از بیوپسی‌های ناخواسته می‌کند. آزمایشگاه‌ها باید توجه داشته باشند که Free PSA در ۴ درجه سانتی‌گراد تخریب می‌شود، بنابراین باید تست در کمتر از ۳ ساعت اندازه‌گیری شود و یا اینکه در ۷۰- درجه سانتی‌گراد نگهداری شود.

بیماری‌های پروستات

 زمان دو برابر شدن PSA: به زمانی که مقدار PSA‌ در خون ۲ برابر می‌شودPSA Doubling time  می‌گویند و برای پیشگویی برگشت سرطان پروستات پس از پروستاکتومی رادیکال مفید است. سرعت رهاسازی PSA را در سرم نیز PSA Velocity گویند که در موارد  ng/year75/0 یا بیشتر همراه با عود سرطان خواهد بود.

PSA Velocity همچنین در مواردی که میزان PSA بین ۴-۲ است می‌تواند کمک به پیشگویی سرطان پروستات نماید. اگر سرعت بالا باشد بیوپسی پروستات ضروری است. نشان داده شده که سرعت بیشتر از ۲ng/year با ریسک بالای مرگ‌ومیر ناشی از سرطان همراه است.

PSA Density نیز شاخصی است که بر اساس میزان PSA‌ خون به حجم غده پروستات که با روش سونوگرافی ترانس‌رکتال سنجیده می‌شود، به دست می‌آید. PSA Density‌ بالای ۰/۱۵ احتمال سرطان پروستات را نسبت به BPH افزایش می‌دهد. بیماران با PSA بیشتر از ۴ng/ml و %FPSA کمتر از ۲۵% همراه با و یا بدون علائم در معاینه DRE‌ باید برای بیوپسی مورد ارزیابی قرار گیرند، مگر بیمارانی که سن خیلی بالایی دارند و یا یافتن کانسر در آن‌ها اندیکاسیون درمان ندارد. شیوع BPH دست‌کم ۱۰ برابر شیوع آدنوکارسینومای پروستات است. هرچه کانسر پیشرفته‌تر باشد میزان PSA نیز بالاتر است. مقادیر PSA بالاتر از  ng/ml 50 معمولاً همراه با متاستاز است. بیماران با PSA کمتر از ۲۰ به‌ندرت دچار متاستاز استخوان هستند. در یک مطالعه نشان داده شده هرگاه کانسری کشف شد و میزان  PSA آن در زمان تشخیص کمتر از ng/ml10 بود، نیازی به اسکن مغز استخوان برای جستجوی متاستاز نیست. بااین‌حال از میزان PSA برای گریدینگ سرطان نمی‌توان استفاده کرد. معاینه تحریک پروستات ممکن است سبب افزایش گذرای PSA گردد

پروستاتیت باکتریال و بیوپسی پرینئال نیز سبب افزایش PSA می‌شود. میزان پاکسازی PSA برای FPSA ، بین ۱/۲-۰/۷۵     ساعت است. درحالی‌که نیمه‌عمر PSA‌ در سرم ۲۲ تا ۲۳ ساعت می‌باشد، بنابراین حداقل زمان برای رسیدن PSA  به سطح پایه پس از بیوپسی ترانس‌رکتال، سونوگرافی ترانس‌رکتال، خارج کردن ترانس‌اورترال پروستات (TUR) و پروستکتومی رادیکال، ۲ هفته است.

در بیوپسی پروستات به هنگام افزایش PSA Density بیشتر از ۰/۱۵ نیز اختلاف‌نظر وجود دارد، زیرا نسبت بافت استروما و اپی‌تلیال پروستات در افراد مختلف متفاوت است و این بافت اپی‌تلیال است که PSA می‌سازد، از طرفی خطای اندازه‌گیری حجم پروستات نیز ۲۵% ‌است.

حدود ۳۰% نوسان در اندازه‌گیری متفاوت PSA در بیماران دیده می‌شود. به دنبال بستری شدن بیمار پس از ۲۴ ساعت ۱۸% میزان PSA‌ افت می‌کند. شاید به دلیل نحوه نشستن و دراز کشیدن و کاهش فعالیت جنسی است. از این روش برای بیمارانی که میزان PSA آن‌ها بسیار متغیر است برای بدست آوردن PSA پایه استفاده می‌شود.

تست جدید P-PSA‌ (Pro PSA) از FPSA برای یافــــــــتن کانسر پروستات به‌ویژه در مـــواردی کـــــــه PSA توتال ng/ml 2/5-4 است، بهتر است. نتایج بسیار خوبی نیز از میزان C PSA‌ (Complex PSA) که یک تست دیگر از بیماری‌های پروستات

بیماری‌های پروستات

خانواده PSA‌ است در بسیاری از مراکز پزشکی آمریکا به دست آمده است.

سرطان پروستات و آزمایش PSA

سرطان پروستات

برای دانلود پی دی اف بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • psa
  • پروستات
  • دکتر علیرضا پوررضا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

ویژه ها
آب مقطر گیری / اتوکلاو / اسپکتروفتومتر / انکوباتور / بن ماری / پی اچ متر / دیسپنسر / دیونایزر / روتاتور / سانتریفیوژ / سمپلر / فتومتر / شیکر / فور / میکروتوم / میکروسکوپ / هات پلیت / هود / محلولها / محیط کشت / مواد شیمیایی / پرینتر / یو پی اس/ استابلایزر / آموزش / اتوآنلایزر بیوشیمی / اسپرم آنالایزر / الایزا پروسسور / الایزا ریدر / الایزا واشر / الکتروفورز / الکترولیت آنالایزر / ایمونوآنالایزر / بلاد گس / پی سی آر / سل کانتر / سدیمان آنالایزر / کمی لومینه سانس / کیتها: بیوشیمی، سرولوژی، الایزا و ... / وسائل یک بار مصرف / نرم افزار / تعمیرات و نگهداری / کابینت و سکوبندی / شیشه آلات / جویای کار / فرصت شغلی / فروش ویژه اتوکلاو / تعمیرات و تامین قطعات و کالیبراسیون سیستم های الایزا ریدر و الایزا واشر اتوماتیک و فتومتر / یخچال و فریزرهای آزمایشگاهی / میکسر ESR / پیوند دستگاههای مدرن و کیتهای تولید داخل / تولید کننده سانتریفیوژ آزمایشگاهی / کیتهای الایزای قیمت مناسب / محصولات اسکلاو / فروش آزمایشگاه /