اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۱۱)

 

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۱۱)

تألیف:

دکتر احمد مردانی

مرکز تحقیقات سازمان انتقال خون، مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون

 

۸- الکل‌ها (Alcohols)

اتانول یا اتیـل الکل (C2H5OH)، ۲- پروپانول یا ایزوپروپیـل الکل ((CH3)2CHOH) یا ایزوپروپانـول، ۱- پروپانول یا N- پروپانول یا پروپانول یا پروپیل الکل (C3H7OH) و متانول یا متیل الکل (CH3OH) خاصیت آلودگی‌زدایی مشابهی دارند، هرچند که پروپیل الکل به ترتیب بیش از ایزوپروپیل الکل، اتانول و متیل الکل (پروپانول> 2- پروپانول> اتانول> متانول) اثر ضدمیکروبی دارد (شکل‌های ۳-۸ و ۳-۹). الکل‌ها برای ضدعفونی وسایل پزشکی (استتُسکوپ و دماسنج‌های دهانی و مقعدی) و آزمایشگاهی، سطوح خارجی ظروف نمونه‌برداری، سطوح لاستیکی ویال‌های تزریقی و سطوح کاری از جمله میزها و همچنین گندزدایی پوست (به‌ویژه اتانول ۷۰ درصد) مورد استفاده قرار می‌گیرند.

 

شکل ۳-۸: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده اتانول (C2H5OH)

 

محلول ۷۰ درصد الکلی {۷۰ درصد الکل و ۳۰ درصد آب مقطر(DW) }، بیشترین قدرت میکروب‌کشی را دارد و غلظت‌های کمتر و یا بیشتر، از قدرت کمتری برخوردار هستند. الکل‌ها به‌صورت ترکیب با دیگر میکروب‌کش‌ها مانند الکل حاوی دو گرم در لیتر (g/l 2) کلرین و الکل حاوی ۱۰۰ گرم در لیتر (g/l 100) فرمالدئید نسبت به خود الکل به‌تنهایی، مؤثرتر هستند. علت اینکه الکل ۷۰ درصد بیشترین اثر ضدعفونی‌کنندگی را دارد، این است که در این غلظت سبب تغییر ماهیت (Denaturation) و انعقاد (Coagulation) پروتئین‌ها می‌شود. قدرت میکروب‌کشی الکل صنعتی یا متانول نسبت به الکل سفید یا اتانول کمتر است و در عین حال کاملاً سمی است و به آسیب چشمی منجر می‌گردد. از آنجایی که متانول قادر است اسپورهای قارچی (Fungal Spores) را نابود نماید، استفاده از این الکل برای ضدعفونی هودهای تلقیح (Inoculation Hoods) در اولویت قرار دارد. لازم به ذکر است که الکل‌ها قادرند قارچ‌ها، ویروس‌های واجد پوشش لیپیدی به‌استثنای ویروس عامل بیماری هاری(Rabies) و اشکال رویشی باکتری‌ها را از بین ببرند، امّا بر اسپور باکتری‌ها تأثیری ندارند و اثر آنها بر ویروس‌های فاقد پوشش لیپیدی متغیر است.

 

شکل ۳-۹: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده الکل‌ها (Alcohols)

 

به‌طورکلی، الکل‌ها هم به عنوان مواد گندزدا و هم به عنوان مواد ضدعفونی‌کننده سطح پایین (LLD) و بینابین (ILD) مورد استفاده قرار می‌گیرند. سرعت عمل بالا، نداشتن باقی‌مانده، سمی نبودن، عدم ایجاد حساسیت و تبخیر سریع از مزایای استفاده از الکل‌ها بوده و خشکی پوست پس از گندزدایی، داشتن خاصیت خورنـدگی و حل‌کنندگی برچسب‌ها، فرّاری و قابلیت اشتعال از معایب آنـها است.

 

نکته ۱: اتیل الکل و ایزوپروپیل الکل بر اشکال مقاوم (اسپورها) باکتری‌ها تأثیری ندارند، همچنین، ایزوپروپیل الکل قادر نیست ویروس‌های هیدروفیلیک (Hydrophilic) یا ویروس‌های فاقد پوشش لیپیدی مانند ویروس کوکساکی (Coxsackie) و پولیو (Polio) را غیرفعال نماید. لازم به ذکر اســت که اسپورهای باسیلوس سوبتیلیس (Bacillus subtilis) قادر به ادامه حیات در اتانول ۹۵ درصد به مدت یک سال هستند.

 

نکته ۲: در بین الکل‌ها، اتانول بیشترین اثر ویروس‌کشی را دارد. قدرت میکروب‌کشی اتانول ۷۷ درصد برابر با ایزوپروپیل الکل ۶۰ درصد و N- پروپانول ۴۲ درصد است.

 

نکته ۳: وسایل ضدعفونی‌شده با الکل‌ها به دلایل نداشتن باقی‌مانده و تبخیر سریع، نیازی به شستشو و آبکشی ندارند.

 

نکته ۴: به دلیل قابلیت اشتعال بالا، بایستی محل نگه‌داری الکل‌ها مجهز به سیستم تهویه مطلوب باشد و همچنین نباید از الکل‌ها در سطوح وسیع استفاده گردد.

 

نکته ۵: از آنجایی که الکل‌ها به‌سرعت تبخیر می‌شوند، در صورت امکان بهتر است وسایل به مدت ۱۰ دقیقه در محلول‌های الکلی غوطه‌ور باشند.

 

نکته ۶: قدرت میکروب‌کشی الکل‌ها در غلظت‌های کمتر از ۵۰ درصد به‌سرعت کاهش می‌یابد.

 

نکته ۷: از الکل‌ها، اتانول و ایزوپروپانول کاربرد بیشتری به عنوان مواد میکروب‌کش دارند.

 

نکته ۸: قدرت میکروب‌کشی الکل‌ها با افزایش وزن مولکولی، کاهش می‌یابد. از آنجایی که با افزایش وزن مولکولی، حلالیت الکل‌ها کاهش پیدا می‌کند، این نوع الکل‌ها به عنوان میکروب‌کش مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.

 

نکته ۹: الکل‌های خیلی غلیظ (۱۰۰-۹۵ درصد) سبــب جذب آب بیشتر از سلول یا دهیدراسیون سلولی (Cellular Dehydration) می‌شوند. این عمل، منجر به توقف رشد و تکثیر و نابودی سلول بدون نفوذ الکل به درون آن می‌گردد.

 

نکته ۱۰: هر چه الکل زنجیره کوتاه‌تری داشته باشد، از قدرت میکروب‌کشی بیشتری برخوردار است.

نکته ۱۱: حداقل مدت زمان تماس و یا مواجهه با الکل‌ها برای کسب نتیجه مطلوب، پنج دقیقه است.

 

۹- ید و ترکیبات یددار (Iodine and Iodophors)

عملکرد ید و ترکیبات یددار به عنوان مواد ضدعفونی‌کننده مشابه کلرین است، هرچند ممکن است کمتر توسط مواد ارگانیک غیرفعال شوند. ترکیب ید با یک مولکول آلی را یدوفُر (Iodophor) یا ترکیــــــــــب یددار (Iodine Compound) می‌نامند.

بتادین  (Betadine)یا پوویـدون آیودین (PI)، ترکیبی اسـت یددار که به‌صورت محلول آبی مصرف می‌شود و معمولاً محلول ۱۰ درصد آن به عنوان یک ماده گندزدا که دارای ید یک درصد است، مورد استفاده قرار می‌گیرد (شکل ۳-۱۰). از محلول ۱۰ درصد این ماده جهت گندزدایی دست‌ها قبل از عمل جراحی و یا آماده‌سازی بیـماران برای عمل جراحی (ضـدعفونی پوست قبل و بعد از عمل جراحی) و همچنین به عنوان ماده ضدعفونی‌کننده در عفونت‌زدایی مخازن و یا استخرهای آب‌درمانی (Hydrotherapy) و دماسنج‌ها استفاده می‌شود. اثر بتادین شبیه محلول‌های هیپوکلریت است ولی ثبـات بیشتر و خورنـدگی کمتری دارد. از بتـادین به علت داشتن خاصیت خورندگی، نبایستی برای ضـدعفونی وسایل ساخته‌شده از مس و آلومینیوم استفاده کرد.

 

شکل ۳-۱۰: محلول ۱۰ درصد بتادین (Betadine) به عنوان یک ماده گندزدا

 

از دیگر ترکیبات یددار می‌توان به تنتور ید (IT) و لوگل (Lugol) اشاره کرد (شکل ۳-۱۱). تنتور ید، ترکیبی متشکل از ید دو تا هفت درصد، یدید پتاسیم (KI) و یا سدیم (NaI) و الکل است که در گندزدایی زخم‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت. با توجه به تشکیل جای زخم یا اسکار (Scar) و افزایش مدت زمان ترمیم و التیام زخم، امروزه تنتور ید به عنوان ماده گندزدا کاربردی ندارد. لوگل برخلاف تنتور ید، محلول آبی یددار متشکل از ید، یدید پتاسیم و آب مقطر (DW) است. لازم به ذکر است که ترکیبات یددار به دلیل آزادسازی آهسته و کند ید، اثر تحریکی کمتری در مقایسه با ید دارند.

 

شکل ۳-۱۱: تنتور ید (IT) و لوگل (Lugol) نمونه‌های از ترکیبات یددار (Iodophors)

 

ترکیبات یددار را بایستی در دمای چهار تا ۱۰ درجه سانتیگراد نگهداری کرد تا از رشد باکتری‌های بالقوه مضر در آنها جلوگیری شود. لازم به ذکر است که به تنتور ید و لوگل به ترتیب محلول یدی ضعـــــــــــــــــیف (Weak Iodine Solution) و قوی(Strong Iodine Solution)  نیز اطلاق می‌گردد.

 

نکته ۱: بایستی توجه داشت که همانند الکل‌ها با افزایش رقت ترکیبات یددار، خاصیت ضدمیکروبی آنها افزایش می‌یابد.

 

نکته ۲: ترکیبات یددار و کلردار اثرات ضدمیکروبی برابر با ایزوپروپیل الکل ۶۰ درصد و اتانول ۷۷ درصد دارند.

 

نکته ۳: ید به‌صورت غیرقابل‌برگشت به اسیدآمینه تیروزین (Tyrosine) پروتئین‌ها و آنزیم‌ها اتصال می‌یابد و با اکسیداسیون گروه‌های سولفیدریل (-SH)، منجر به غیرفعال‌سازی آنزیم‌ها و آسیب به پروتئین‌ها می‌شود.

 

نکته ۴: برای عفونت‌زدایی دست‌ها می‌توان ترکیبات یددار را با الکل ۵۰ درصد رقیق کرد و مورد استفاده قرار داد.

 

نکته ۵: اولین بار در سال ۱۹۰۸ جراحی به نام آنتونیو گروسیچ (Antonio Grossich) از تنتور ید در گندزدایی پوست بیمار قبل از عمل جراحی استفاده کرد.

 

نکته ۶: مزیت گندزداهای حاوی ید، طیف وسیع فعالیت ضدمیکروبی آن‌هاست. این مواد علاوه بر باکتری‌ها و ویروس‌ها، قادر هستند قارچ‌ها و تک‌یاخته‌ها از جمله تریکوموناس (Trichomonas) را نابود نمایند.

 

نکته ۷: ید توانایی ترکیب با پلیمرهای خنثی از قبیل پلی‌وینیل پیرولیدون (Polyvinyl pyrrolidone) را دارد که منجر به تولید پوویدون آیودین یا بتادین می‌شود.

 

۱۰- گلوتارآلدئید (Glutaraldehyde)

گلوتارآلدئید (CH2(CH2CHO)2) با اسامی سایدکس (Cidex) و گلوتارال(Glutaral)  در ایران، از جمله مواد ضدعفونی‌کننده سطح بالا (HLD) است که اغلب برای عفونت‌زدایی وسایل حساس به حرارت مانند اندوسکوپ‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد (شکل ۳-۱۲). این ماده معمولاً به‌صورت محلول دو درصد (g/l 20) وجود دارد. گلوتارآلدئید همانند فرمالین و فرمالدئید جزو عوامل آلکیله‌کننده است و خاصیت ضدمیکروبی خود را از طریق آسیب به پروتئین‌ها و اسیدهای نوکلئیک اعمال می‌کند.

 

شکل ۳-۱۲: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده گلوتارآلدئید

 

محلول گلوتارآلدئید را قبل از مصرف بایستی فعال کرد که برای این منظور از محلول فعال‌کننده حاوی نیتریت سدیم (Sodium Nitrate) استفاده می‌کنند و پس از فعال‌سازی رنگ گلبهی آن سبز رنگ می‌شود. نیتریت موجود در محلول فعال‌کننده گلوتارآلدئید برای جلوگیری از خورده شدن فلزات است، لذا برای ضدعفونی وسایل فلزی بسیار مناسب است. رایـــج‌ترین مورد استفاده این محلول، ضدعفونی و سترون‌سازی اندوسکوپ‌ها، آسپیراتورها (Aspirators)، سیستوسکوپ‌ها، برونکوسکوپ‌ها، دماسنج‌ها و دیگر لوازم بیهوشی، تنفسی و جراحی است.

با غوطه‌ورسازی وسایل پزشکی به مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه در محلول فعال‌شده گلوتارآلدئید، باکتری‌ها، قارچ‌ها و ویروس‌ها از بین می‌روند (ضدعفونی)، امّا برای نابودی اسپورها حداقل سه ساعت وقت لازم است (سترون‌سازی). پس از اتمام مدت زمان غوطه‌ورسازی، بایستی کلیـه وسایل را با آب مقطر (DW) استریل کاملاً شستشو داد تا اثری از گلوتارآلدئید بر روی آنها باقی نماند.

محلول‌های فعال‌شده گلوتارآلدئید را نمی‌توان بیش از چهار هفته نگهداری و استفاده کرد. اگر رنگ محلول گلوتارآلدئید تیره شده باشد، باید آن را دور ریخت. محلـول گلوتارآلدئید، بخاری سمی و تحریک‌کننده متصاعد می‌کند که استفاده از آن باید در زیر هودهای بیولوژیکی انجام گیرد. از آنجایی که گلوتارآلدئید ماده‌ای سمی و سوزاننده پوست و غشاهای مخاطی است، بایستی از تماس آن با پوست و مخاط جلوگیری شود.

 

نکته ۱: با توجه به کاهش غلظت گلوتارآلدئید پس از استفاده‌های مکرر، حداقل غلظت مؤثر (MEC) این ماده به عنوان ضدعفونی‌کننده سطح بالا، یک درصد است.

 

نکته ۲: باقیمانده محلول گلوتارآلدئید بر روی ابزار، سبب آسیب‌های بافتی {مانند التهاب کولون یا کولیت (Colitis) پس از استفاده از اندوسکوپ} می‌شود؛ بنابراین، شستشوی وسایل بعد از ضدعفونی با محلول‌های گلوتارآلدئید ضروری است.

 

نکته ۳: با افزایش دما، قدرت میکروب‌کشی محلول گلوتارآلدئید افزایش می‌یابد. این محـــلول در درجه حرارت ۵۵-۳۵ درجه سانتیگراد بهترین تأثیر را دارد.

 

نکته ۴: گلوتارآلدئید حدود ۱۰ برابر فرمالدئید، قدرت میکروب‌کشی دارد.

 

نکته ۵: بخارهای سمی و محرک، قدرت نفوذپذیری پایین، داشتن باقیمانده و کاهش فعالیت در حضور مواد ارگانیک، از مهم‌ترین معایب مواد آلدئیدی است.

ادامه دارد …

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی  (Disinfection)  و گندزدایی  (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۱)

برای دانلود فایل pdf  بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • الکل‌ها
  • دکتر احمد مردانی
  • سترون‌سازی
  • ضدعفونی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *