پیشگیری و کنترل مالاریا

پیشگیری و کنترل مالاریا

پیشگیری و کنترل مالاریا

(Prevention and Control of Malaria)

گردآوری و تألیف:

دکتر احمد مردانی

استادیار مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون

 

 

افراد غیرمصون و گروه‌های در معرض خطر به‌ویژه کودکان و زنان باردار برای پیشگیری از ابتلا به مالاریا بایستی از عزیمت به مناطق مالاریاخیز پرهیز نمایند. این افراد و گروه‌ها در صورت مسافرت به مناطق مالاریاخیز بایستی تحت برنامه پیشگیری دارویی (Chemoprophylaxis)  مالاریا قرار گیرند. داروهایی که برای پیشگیری از ابتلا به مالاریا به کار می‌روند برحسب گونه پلاسمودیوم  (Plasmodium)  شایع در منطقه و حساسیت و یا مقاومت انگل مالاریا به داروهای ضد مالاریایی متفاوت می‌باشد. استفاده از این داروها معمولاً یک هفته قبل از ورود به منطقه مالاریاخیز شروع می‌شود و در تمام مدت زمان سکونت و تا چهار هفته پس از خروج از منطقه ادامه می‌یابد.

پیشگیری دارویی مالاریا به علت کمی استقبال و پیدایش سویه‌های مقاوم به دارو، در سطح وسیع در مناطق مالاریاخیز توصیه نمی‌شود. در مناطق مالاریاخیزی که دسترسی فوری به مراکز بهداشتی و درمانی برای آزمایش و درمان مالاریا وجود ندارد، مسافرین بهتر است علاوه بر داروهای پیشگیری از ابتلا به مالاریا، یک دُز کامل داروی مناسب برای درمان مالاریا در اختیار داشته باشند تا به‌محض رخداد تب و شک به بیماری مالاریا با توجه به سایر علائم بالینی آن، خود را درمان نمایند (stand-by treatment of malaria).

برای پیشگیری از ابتلای کودکان بومی مناطق مالاریاخیز به بیماری مالاریا قبل از ایجاد مصونیت نسبی در آن‌ها (کودکان زیر پنج سال)، پیشگیری دارویی مالاریا توصیه می‌شود. ساکنین مناطق مالاریاخیز در صورت رعایت موارد زیر می‌توانند خود را از گزش پشه آنوفل (Anopheles)  محافظت نمایند [۱].

  1. خوابیدن در پشه‌بند آغشته به حشره‌کش‌های نسبتاً بی‌ضرر مانند پرمترین (Permethrin)
  2. مالیدن دورکننده پشه‌ها (repellent) به بدن
  3. تصعید حشره‌کش‌های صنعتی با سوزاندن و یا گرم کردن با وسیله برقی
  4. افشاندن (spray) حشره‌کش در فضای اتاق‌خواب قبل از خوابیدن
  5. پوشیدن لباس‌های محافظت‌کننده

مبارزه با مالاریا برحسب وضعیت اپیدمیولوژیکی مالاریا در منطقه از جمله میزان بروز (incidence)  و شیوع  (prevalence)، گونه انگل و پشه آنوفل ناقل، وضعیت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ساکنین منطقه و اکولوژی محیط متفاوت می‌باشد. به‌طورکلی مبارزه با مالاریا به دو صورت فردی و گروهی انجام می‌گیرد [۳-۱]. روش‌های فردی مبارزه با مالاریا عبارت‌اند از:

  1. خوابیدن در پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش
  2. پوشیدن لباس‌های محافظت‌کننده
  3. استفاده از دورکننده پشه‌ها
  4. پیشگیری دارویی
  5. ایمنی‌زایی یا واکسیناسیون (vaccination)

مبارزه همگانی از طریق مبارزه با پشه‌های بالغ (adult)  و لارو (larvae)  پشه‌های آنوفل انجام می‌گیرد. روش‌های مبارزه با پشه‌های بالغ عبارت‌اند از:

۱: حفاظت افراد در برابر گزش پشه‌های آلوده

خانه سازی در مکان‌های مناسب و دور از محل لاروگذاری و زیست پشه‌ها

نصب توری جلوی پنجره‌ها و درب های ورودی و خروجی ساختمان

استفاده از پشه بندهای آغشته به سموم حشره کش

استفاده از دورکننده پشه‌ها

۲: مبارزه ژنتیکی

ایجاد سویه‌های حساس به انگل‌های مالاریا

عقیم کردن پشه‌های نر به‌وسیله اشعه و رهاسازی آن‌ها در مناطق مالاریاخیز

۳: مبارزه شیمیایی (استفاده از سموم و سم پاشی مساکن انسانی و حیوانی و پناهگاه‌های پشه)

ترکیبات کلردار مانند د.د.ت (dichloro diphenyl trichloroethan (DDT))، دیلدرین (Dieldrin) و گامکسان (Gameksan)

ترکیبات فسفردار مانند ابیت (Abate) یا تمفوس (Temeph(f)os)، مالاتیون (Malathion) و فنتیون (Fenthion)

ترکیبات ازت‌دار یا کاربامات­ها (Carbamates) مانند پروپوکسور (Propoxur) یا بایگون (Bai(y)gon)

سموم گیاهی یا پیرتروئیدهای (Pyrethroids) طبیعی مانند پیرترین(Pyrethrin)و پرمترین(Permethrin) و پیرتروئیدهای صنعتی مانند آلترین (Allethrin) و بایوآلترین (Bioallethrin).

روش‌های مبارزه با لارو پشه‌ها عبارت‌اند از:

۱: مبارزه فیزیکی

بهسازی محیط، زهکشی آب‌های راکد و خشکاندن باتلاق‌ها

۲: مبارزه بیولوژیکی

استفاده از ماهی‌های لاروخوار مانند گامبوزیا (Gambusia) و آفانیوس (Aphanius)، وزغ و قورباغه، اردک، قارچ‌ها، باکتری‌هایی مانند Bacillus thuringiensis و Bacillus sphericus، کرم‌های حلقوی (Roundworms) یا نماتودها (Nematodes)، تک‌یاخته‌ها و ویروس‌ها

۳: مبارزه شیمیایی

استفاده از سبز پاریس (Paris Green)، روغن‌های معدنی و ترکیبات فسفردار مخصوصاً ابیت یا تمفوس.

سازمان بهداشت جهانی (WHO) برای مبارزه با مالاریا برنامه‌هایی را از سال ۱۹۵۵ اجرایی کرد که علی‌رغم شکست برخی از آن‌ها، تأثیر شگرفی در کنترل و ریشه ­کنی مالاریا به‌ویژه در برخی از کشورها به دنبال داشت. این برنامه‌ها عبارت‌اند از:

الف. برنامه ریشه‌کنی مالاریا (malaria eradication program (MEP))

این برنامه در سال ۱۹۵۵ به اجرا درآمد و اهداف آن قطع انتقال بیماری، پاک‌سازی مخازن آلوده و نابودی قطعی پلاسمودیوم‌های انسانی در یک محدوده زمانی بود. برنامه ریشه‌کنی مالاریا در چهار مرحله انجام گرفت که عبارت‌اند از:

۱: مرحله تهیه و آمادگی (preparatory phase)

– تهیه مواد و وسایل مورد نیاز، آماده‌سازی و آموزش کارکنان و بررسی وضعیت اپیدمیولوژیکی مناطق تحت برنامه

۲: مرحله حمله (attack phase)

– سم‌پاشی و مبارزه با ناقلین و بیماریابی و درمان موارد بیماری به مدت سه تا چهار سال

۳: مرحله استحکام (consolidation phase)

– شناسایی موارد بیماری به‌طور دقیق و درمان قطعی و کامل آن‌ها و سم‌پاشی و مبارزه با ناقلین تنها در مناطقی که انتقال مالاریا گزارش شده به مدت سه سال. پس از اجرایی شدن مرحله استحکام، نبایستی هیچ‌گونه انتقالی در منطقه موردنظر مشاهده گردد.

۴: مرحله نگه‌داری (maintenance phase)

– اجباری بودن گزارش موارد مالاریا و درمان کامل آن‌ها. این مرحله تا زمانی که مالاریا در دنیا و به‌ویژه در پیرامون مناطق پاک‌شده شیوع داشت، می‌بایست ادامه می‌یافت.

با اجرای برنامه MEP در برخی از کشورها که شرایط مناسب برای ریشه‌کنی فراهم بود، بیماری مالاریا ریشه‌کن شد. در تعدادی از کشورها مانند ایران موارد بیماری به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافت و کشورهایی مانند کشورهای جنوب صحرای آفریقا که امکانات لازم برای شروع برنامه ریشه‌کنی مالاریا را نداشتند، برنامه اجرایی نشد. در این کشورها در حال حاضر بیماری مالاریا با میزان بروز و شیوع بالایی وجود دارد و سالیانه هزاران نفر که بیشتر آن‌ها کودکان زیر پنج سال و زنان باردار هستند، به علت ابتلا به این بیماری جان خود را از دست می‌دهند.

ب. برنامه کنترل مالاریا (malaria control program (MCP))

با شکست برنامه ریشه‌کنی مالاریا به علت مقاوم شدن سویه های پلاسمودیوم فالسی پاروم (Plasmodiumfalciparum) به داروی انتخابی و اصلی مالاریا یعنی کلروکین (Chloroquine) و مقاوم شدن پشه‌های آنوفل به DDT، در سال ۱۹۷۰ سازمان بهداشت جهانی برنامه کنترل مالاریا (MCP) را پیشنهاد کرد. هدف این برنامه کاهش میزان بروز بیماری است، به‌طوری‌که مالاریا از جمله چالش‌های مهم بهداشتی در مناطق مالاریاخیز نباشد. بیماریابی و درمان کامل و قطعی موارد بیماری و سم‌پاشی و مبارزه با ناقلین در مناطقی که بیماری گزارش می‌شود، از مهم ترین اقدام‌های لازم برای نیل به هدف این برنامه می‌باشند. در حال حاضر، این برنامه در ایران با بیماریابی و درمان کامل و قطعی آن‌ها و سم‌پاشی و مبارزه با ناقلین در مناطقی از کشور که انتقال مالاریا گزارش می‌شود، در حال اجراست [۱].

ج. RBM (roll back malaria) program

با توجه به افزایش موارد بیماری مالاریا و توسعه انتشار آن در دنیا، برنامه RBM با هدف کاهش مرگ‌ومیر مالاریا به نصف موارد فعلی تا سال ۲۰۱۰، توسط سازمان بهداشت جهانی و مشارکت صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل (UNICEF)، برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) و بانک جهانی (world bank) در سال ۱۹۹۸ تهیه و پیشنهاد گردید. این برنامه از شش بخش تشکیل شده است که عبارت‌اند از [۴]:

  1. تصمیم‌گیری بر اساس مراقبت بیماری، پاسخ کافی به آن و ایجاد آگاهی و هوشیاری در جامعه
  2. تشخیص سریع و درمان کامل و قطعی
  3. پیشگیری چند جانبه با به‌کارگیری پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش و بهسازی محیط برای کنترل حشرات و ایمن‌تر کردن بارداری
  4. تمرکز پژوهش‌ها در تولید داروها، واکسن‌ها و حشره‌کش‌های مؤثر و جدید و کمک و پشتیبانی از بررسی‌های اپیدمیولوژیکی و عملیاتی
  5. اقدام هماهنگ برای تقویت خدمات بهداشتی موجود و سیاست ها و تهیه و تدارک حمایت های فنی
  6. اقدام هماهنگ برای ایجاد حرکت پویا و فعال جهانی

 

منابع (References):

  1. ادریسیان غـلام‌حسین، رضائیان مصطفی، قربانی مهـدی، کشاورز حسین، محب‌علی مهـدی. تــک‌یاخته‌شناسی پزشکی. انتشارات دانشگاه علوم پزشکی تهران، چاپ اول، ۱۳۸۶٫
  2. حلم سرشت پریوش، دل‌پیشه اسماعیل. حشره‌شناسی پزشکی و مبارزه با ناقلین. انتشارات چهر، چاپ اول، ویرایش دوم، ۱۳۸۲٫
  3. روزندال جان.آ. کنترل ناقلین (روش‌های فردی و جمعی). ترجمه نورجاه ناهید، اعیان فائزه. مرکز نشر صدا، چاپ اول، ۱۳۸۴٫
  4. Roll back malaria 2001. Concepts and Principles. Available at: wld.hlth.org.

مروری کوتاه بر روش‌های تشخیص آزمایشگاهی عفونت مالاریا

ابتلا به مالاریا به دنبال عزیمت به مناطق مالاریاخیز

تاریخچه مالاریا (malaria)

تست‌های تشخیصی سریع بیماری مالاریا

نگاهی اجمالی بر روش‌های تشخیص آزمایشگاهی مالاریا

برای دانلود پی دی اف بر روی لینک زیر کلیک کنید

 

برچسبها
  • پیشگیری
  • دکتر احمد مردانی
  • کنترل
  • مالاریا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *