اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۱۳)

 

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۱۳)

تألیف:

دکتر احمد مردانی

مرکز تحقیقات سازمان انتقال خون، مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون

 

۱۴- ویرکن (Virkon)

ویرکن، ماده‌ای با خاصیت ویروس‌کشی (Virucidal) و ضدعفونی‌کنندگی که قادر است تمامی اعضای ۱۷ خانواده ویروسی را که انسان و حیوانـات ممکن است در اثر ابتلا به آنها بیـمار شوند، از بین ببرد، همچنین ماده‌ای مؤثر جهت کنترل و ایمنی در برابر تمامی باکتری‌ها، قارچ‌ها، مخمرها و کپک‌های شناخته‌شده است (شکل ۳-۱۸).

 

شکل ۳-۱۸: اشکال کاربردی ویرکن (Virkon) به‌عنوان یک ماده ضدعفونی‌کننـده و پاک‌کننده

 

این ماده به‌عنوان ضدعفونی‌کننـده و پاک‌کننده در اتاق‌های عمل مورد استفاده قرار می‌گیرد و محلول یک درصد آن به مدت ۱۰ دقیقه قادر است ویروس‌های HIV و HBV را نابود نماید. محلول ۰/۵ درصد ویرکن به‌عنوان ضدعفونی‌کننده و تمیزکننده برای مصارف عمومی بکار می‌رود. برای ضدعفونی سطوح کثیف، سطوح سخت، کف اتاق‌ها و سالن‌ها، میز کار، حمام، پرده‌ها و همچنین برای ضدعفونی وسایل پزشکی و آزمایشگاهی مانند سرنگ‌هـا، آسپیراتورها و ظروف شیشه‌ای از محلول یک درصد آن استفاده می‌شود. نحوه ضدعفونی به این صورت است که به مدت ۱۰ دقیقه وسایل پزشکی و آزمایشگاهی را در محلول یک درصد ویرکن غوطه‌ور می‌نمایند و سپس با آب استریل آبکشی می‌کنند. طرز تهیه رقت‌های مختلف ویرکن در جدول ۳-۴ مشخص شده است.

 

جدول ۳-۴: طرز تهیه رقت‌های مختلف ویرکن (Virkon)

رقت موردنیاز

حجم محلول ضدعفونی‌کننده

یک درصد

۰/۵درصد

مقدار ویرکن موردنیاز

۱۰ گرم

۵ گرم

یک لیتر

۵۰ گرم

۲۵ گرم

پنج لیتر

۱۰۰ گرم

۵۰ گرم

۱۰ لیتر

۲۰۰ گرم ۱۰۰ گرم

۲۰ لیتر

 

برای ضدعفونی خون و سایر مایعات بیولوژیکی که روی سطوح مختلف محیطی و کاری ریخته شده باشد، می‌توان پودر ویرکن را جایی که این مواد ریخته‌اند، پاشید. در ادامه، مجموعه مواد بیولوژیکی و پودر را در کیسه‌های پلاستیکی یک‌بار مصرف جمع‌آوری کرد و محل آلوده را با محلول یک درصد ویرکن شستشو داد. رعایت یک سری دستورالعمل ایمنی در هنگام استفاده از ویرکن الزامی است که عبارتند از:

۱- در صورت پاشیدن محلول به چشم‌ها فوراً چشم‌های خود را با آب فراوان شستشو دهید.

۲- درب ظرف محتوی ویرکن را محکم بسته و دور از دسترس اطفال نگه‌داری نمایید.

۳- به‌هیچ‌وجه ویرکن را با مواد شیمیایی دیگر مخلوط نکنید.

۴- همیشه پس از مصرف، درب ظرف حاوی ویرکن را محکم ببندید.

 

۱۵- دتول (Dettol)

دتول (C8H9ClO) یا کلروکسی‌لنول (Chloroxylenol) جزو آن دسته از مواد ضدعفونی‌کننده است که علاوه بر ضدعفونی سطوح محیطی و کاری و وسایل پزشکی و آزمایشگاهی، مصارف بالینی موضعی نیز دارد (شکل ۳-۱۹). برای مصارف بالینی مانند بریـدگی‌ها، گازگرفتگی‌ها، خراشیدگی‌ها و گزش حشرات ابتدا محل موردنظر را با محلول پنج درصد یا یک قاشق سوپ‌خوری دتول به ازای تقریباً ۳۰۰ سی‌سی آب (۱۵ میلی‌لیتر دتول/ ۳۰۰ میـلی‌لیتر آب) شستشو دهید، سپس به‌وسیله تنظیف استریل و یا پارچه مخصوص زخم‌بندی محل موردنظر را بپوشانید. در موارد اضطراری یا اورژانس می‌توان از محلول رقیق نشده (محلول غلیظ) دتول استفاده کرد، مشروط به اینکه پوست بیمار حساس نباشد.

 

شکل ۳-۱۹: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده دتول (C8H9ClO)

 

جهت ضدعفونی سریع وسایل پزشکی و آزمایشگاهی محلول پنج درصد دتول در الکل ۷۰ درصد به مدت یک دقیقه مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای ضدعفونی رخت‌ها، دستمال‌های زخم‌بندی، کف اتاق‌ها و سطوح سخت می‌توان از محلول ۵/۲ درصد یا هشت قاشق سوپ‌خوری دتول پر به ازای یک گالن (Gallon) آب (۱۲۵ سی‌سی دتول/ ۵ لیتر آب) استفاده کرد.

نکته ۱: قدرت باکتری‌کشی دتول بر باکتری‌های گرم مثبت بیشتر از گرم منفی است.

نکته ۲: به‌طورکلی، محلول‌های ضدعفونی‌کننده بایستی تنها برای عفونت‌زدایی وسایل فلزی از جنس استیل زنگ نزن (Stainless Steel) استفاده شود.

 

۱۶- اسید پراستیک (PAA)

اسید پراستیک (C2H4O3) یا اسید پراکسی‌استیک (Peroxyacetic acid)، ترکیبی است از اسید استیک (CH3COOH) و پراکسید هیدروژن (H2O2) است که در غلظت‌های پایین (۰/۲درصد) به‌عنوان ضدعفونی‌کننده سطح بالا و در غلظت یک درصد به‌عنوان یک ماده سترون‌کننده عمل می‌کند (شکل ۳-۲۰). نتایج مطالعه‌ای با هدف ارزیابی قدرت میکروب‌کشی غلظت‌های مختلف اسید پراستیک نشان داد که این ماده قادر به نابودی قارچ‌های میکروسپوروم جیپسئوم (Microsporum gypseum)، کاندیدا آلبیکانس (Candida albicans) و آسپرژیلوس نیجر (Aspergillus niger) است.

 

شکل ۳-۲۰: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده اسید پراستیک (C2H4O3)

 

استفاده از اسید پراستیک برای ضدعفونی و سترون‌سازی وسایل حساس به حرارت مانند برونکوسکوپ، اندوسکوپ و لوازم بیهوشی مفید است، امّا اثر خورندگی بر وسایل فلزی از جنس استیل، آهن گالوانیزه، مس و برنز دارد. پایداری کوتاه‌مدت به‌ویژه در غلظت‌های پایین، تحریـک پوست و مخاط و هزینه بیشتر در مقایسه با پراکسید هیدروژن از دیگر معایب اسید پراکسی‌استیک است. از مزایای اسید پراستیک می‌توان به نداشتن باقی‌مانده مضر، حفظ فعالیت در حضور مواد ارگانیک، قدرت عفونت‌زدایی بالا در مقایسه با پراکسید هیدروژن و داشتن توان اسپورکشی (Sporicidal) حتی در غلظت‌ها (۱-۰/۵درصد) و دماهای پـایین اشاره کرد. لازم به ذکـر است که محلول‌هـای اسید پراکسی‌استیک پس از تهیه و آماده‌سازی تا ۲۴ ساعت پایدار و فعال بوده و بایستی در این مدت زمان مصرف شوند.

نکته ۱: پس از شش روز، قدرت عفـونت‌زدایی محلول یک درصـد اسید پراستیـک ۵۰ درصد کاهش می‌یابد. این در حالی است که محلول ۴۰ درصد اسید پراکسی‌استیک پس از گذشت یک ماه، حداکثر دو درصد کاهش فعالیت ضد‌میکروبی دارد.

نکته ۲: محلولی مرکب از ۰/۲۳ درصد اسید پراستیک و ۷/۳۵ درصد پراکسید هیدروژن توسط اداره غذا و داروی آمریکا (FDA) تأئید شده است و به‌طور گسترده برای ضدعفونی (سطح بالا) وسایل نیمه خطرناک و اندوسکوپ‌ها استفاده می‌شود.

نکته ۳: استفاده از اسید پراستیک سبب تجمع مواد آلی و در نتیجه انسداد مجاری وسایلی مانند اندوسکوپ و برونکوسکوپ نمی‌شود.

 

۱۷- ترکیبات آمینی چهار ظرفیتی (QACs)

بسیاری از ترکیبات آمینی چهار ظرفیتی به‌صورت ترکیبی با دیگر میکروب‌کش‌ها مانند الکل‌ها و اغلب به‌عنوان مواد ضدعفونی‌کننده سطح پایین (LLD) مورد استفاده قرار می‌گیرند. ترکیبات آمینی چهار ظرفیتی بر باکتری‌های گرم مثبت بسیار مؤثر هستند و فعالیت ضدمیکروبی قابل‌ملاحظه‌ای بر باکتری‌های گرم منفی به‌جز باسیلوس‌ها (Bacilli)، قارچ‌ها، آمیب‌ها (Amoebes) و ویروس‌های واجد پوشش لیپیدی دارند، امّا بر اشکال مقاوم (اسپور) باکتری‌ها، باکتری‌های گرم منفی باسیلی شکل (Gram-negative Bacilli)، مایکوباکتریوم‌ها و ویروس‌های فاقد پوشش لیپیدی تأثیری ندارند.

از سال ۱۹۷۶ میلادی مصرف ترکیبات آمینی چهار ظرفیتی به‌عنوان ماده گندزدا مانند بنزالین (Benzalin) یا نیگروسین (Nigrosin) و یا ضدعفونی‌کننده در بیمارستان‌ها ممنوع شده است. امروزه این مواد تنها برای پاک‌سازی سطوح محیطی مانند کف، دیوار و سطوح اثاثیه و مبلمان بیمارستان‌ها به‌کار می‌روند. ارزانی، پایداری بالا، سمی نبودن و نداشتن بو و باقی‌مانده، از مهم‌ترین مزایای‌‌ ترکیبات آمینی چهار ظرفیتی هستند. ستریمید (Cetrimide) با نام تجاری ساولن (Savlon)، میکرو-۱۰ (Micro-10)، بنزالین یا بنزالکونیوم کلراید (Benzalkonium Chloride (BKC)) و هامون (هایژن سابق) از ترکیبات آمینی چهار ظرفیتی موجود در ایران هستند.

فعالیت میکروب‌کشی برخی از ترکیبات آمینی چهار ظرفیتی به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای در تماس با مواد ارگانیک، آب سخت و دترجنت‌های آنیونی (Anionic Detergents) مانند صابون کاهش می‌یابد، بنابراین قبل از استفاده از این ترکیبات بایستی در انتخاب موادی که برای پاک‌سازی اولیه مورد استفاده قرار می‌گیرند، دقت شود. از آنجایی که ترکیبات یددار توسط ترکیبات آمینی چهار ظرفیتی غیرفعال می‌شوند، نبایستی همزمان از این ترکیبات استفاده کرد.

نکته ۱: آنیون (Anion) یا یون منفی، عنصری است که در عمل الکترولیز به طرف قطب مثبت حرکت می‌کند.

نکته ۲: اگر غلظت ترکیبات آمینی چهار ظرفیتی نصف گردد، مدت زمان تماس دو برابر می‌شود.

 

۱۸- فلزات سنگین (Heavy Metals)

یون‌های جیوه (Hg)، مس (Cu)، نقره (Ag) و روی (Zn) از طریق اکسیداسیون و واکنش با گروه‌های سولفیدریل اسیدهای آمینه که منجر به آسیب به پروتئین‌ها، غیرفعال‌سازی آنزیم‌ها و رسوب پروتئین‌ها می‌شوند، فعالیت ضد‌میکروبی دارند. ترکیبات حاوی یون‌های جیوه مانند مرکروکروم (Mercurochrome) و مرتیولات (Merthiolate) در رقت‌های یک به ۵۰۰ تا یک به ۱۰۰۰ قادرند ویروس‌ها را غیرفعال نمایند.

سولفادیازین نقره (Silver Sulfadiazine) به‌صورت کرم موضعی (Topical Cream) در پیشگیری از عفونت نسوج سوخته، نمک‌های مس (Copper Salts) مانند سولفات مس (Copper Sulfate) به‌عنوان قارچ‌کش و جلبک‌کش (Algaecide) در سالم‌سازی مخازن آب و کلرید روی (Zinc Chloride) در دهان‌شویه‌ها (Mouthwashes) و اکسید روی (Zinc Oxide) به‌عنوان قارچ‌کش در رنگ‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند.

نیترات نقره (Silver Nitrate) از رشد و تکثیر باکتری‌ها به‌ویژه گونوکوک (Gonococ) یا نایسریا گونه‌ره‌آ (Neisseria gonorrhoeae) جلوگیری می‌نماید، به همین دلیل به‌صورت محلول یک درصد برای درمان و پیشگیری از رخداد عفونت‌های چشمی گونوکوکی نوزادان (Crede’s Method) به دلیل عبور از کانال زایمان (Birth Canal) و محلول ۱۰ درصد برای درمان بیماری‌های پوستی مانند زرد زخم (Impetigo) استفاده می‌شود. لازم به ذکر است که امروزه ترکیبات حاوی یون‌های جیوه به‌عنوان ماده گندزدا کاربردی ندارند.

نکته ۱: یون‌های فلزات سنگین با گروه‌های سولفیدریل پروتئین‌ها ترکیب شده و ایجاد مرکاپتید (Mercaptide) می‌نمایند.

نکته ۲: فلزات سنگین به‌آسانی در حضور مواد ارگانیک غیرفعال می‌شوند.

نکته ۳: ترکیبات ارگانیک جیوه از قبیل مرکروکروم نسبت به ترکیبات غیر ارگانیـــک مانند کلرید جیوه (Mercuric Chloride) از سمیت و قدرت تحریک‌کنندگی کمتری برخوردار هستند.

نکته ۴: مرتیولات با رقت یک به ده هزار در نگه‌داری سرم مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ادامه دارد …

بررسی کیفیت آب آزمایشگاهی (آب خالص)

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۱۲)

برای دانلود فایل pdf  بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • Virkon
  • اسید پراستیک
  • دتول
  • دکتر احمد مردانی
  • فلزات سنگین

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *