اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۱۲)

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی

(۱۲)

تألیف:

دکتر احمد مردانی

مرکز تحقیقات سازمان انتقال خون، مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون

 

۱۱فنل و ترکیبات فنلی (Phenol and Phenolic Compounds or Phenolics)

فنل یا اسید کربولیک (C6H6O) ماده‌ای سمی است که در ترکیب بسیاری از مواد ضدعفونی‌کننده وجود دارد (شکل ۳-۱۳). این اسید علاوه بر آسیب‌های غشایی و غیرفعال کردن آنزیم‌ها، سبب تغییر ماهیت و رسوب پروتئین‌ها نیز می‌شود.

فنل و ترکیبات فنلی قادرند باکتری‌ها، قارچ‌ها و ویروس‌های واجد پوشش لیپیدی را از بین ببرند ولی اثر آنها بر ویروس‌های فاقد پوشش لیپیدی متغیر بوده و بر اشکال مقاوم (اسپورها) میـکروارگانیسم‌ها تأثیری ندارند. چنانچه ترکیبات هیپوکلریت در دسترس نباشند، می‌توان طبق دستور شرکت‌های سازنده از فنل محلول‌هایی با غلظت‌های مختلف تهیه کرد و مورد استفاده قرار داد.

 

شکل ۳-۱۳: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده فنل (C6H6O)

 

دتول (Dettol)، تری‌کلوزان (Triclosan)، کرزول (Cresol)، لیزول (Lysol)، رزورسینول (Resorcinol)، هگزاکلروفن (Hexachlorophene) و تری‌کلروفنل (Trichlorophenol) از جمله ترکیبات فنلی هستند که اکثراً به‌عنوان مواد ضدعفونی‌کننده سطح پایین (LLD) و بینابین (ILD) به‌کار برده می‌شوند، هرچند در مواردی نیز به‌عنوان مواد گندزدا کاربرد دارند (جدول ۳-۳)؛ به‌عنوان مثال، محلول سه درصد هگزاکلروفن برای عفونت‌زدایی دست‌ها قبل از اعمال جراحی مورد استفاده قرار می‌گیرد و به‌عنوان یک گندزدای قـوی در اپیدمـی‌های استافیلوکوکی به‌خصوص در بــخش مراقبت ویژه (ICU) کاربرد دارد. از ترکیبات فنلی موجود در ایران می‌توان به دتول، افروز (Afrooz) و هگزاکلروفن اشاره کرد.

کلرهگزیدین (Chlorhexidine) یا هیبیتان (Hibitane) از اعضای گروه بی‌گوانید (Biguanide) است، اگرچه از نظر ساختمانی و کاربرد شبیه هگزاکلروفن است. کرم (Cream) و یا لوسیون (Lotion) یک درصد کلرهگزیدین یکی از بهترین مواد برای عفونت‌زدایی در سوختگی‌ها بوده و مقاومتی علیه آن گزارش نشده است، همچنین محلول‌های ۰/۵درصد الکلی و یا آبی آن برای عفونت‌زدایی دست جراح و پوست بیمار قبل از جراحی به‌کار می‌رود (جدول ۳-۳).

برخی از ترکیبات فنلی مانند دتول به درجه سختی آب حساس بوده و سبب ناپایداری می‌شوند، بنابراین بایستی برای تهیه غلظت‌های مختلف (رقیق‌سازی) از آب مقطر (DW) استفاده شود. لازم به ذکر است که فنل و ترکیبات فنلی به‌سرعت و به‌آسانی در حضور مواد ارگانیک غیرفعال نمی‌شوند و اثر خورندگی بر فلزات ندارند. ارزانی، قدرت تحریکی پایین و پایداری بالا از دیگر مزایای فنل و ترکیبات فنلی است.

 

جدول ۳-۳: مقایسه فعالیت ضدمیکروبی کلرهگزیدین (Chlorhexidine) و برخی از ترکیبات فنلی گندزدا

   

 

نکته ۱: فنل و ترکیبات فنلی به علت پایداری بالا منجر به آلودگی شیمیایی محیط زیست می‌شوند.

نکته ۲: به‌طورکلی از فنل و ترکیبات فنلی به‌عنوان ضدعفونی‌کننده سطوح محیطی، وسایل اتاق بیمار و ابزار بی‌خطر استفاده می‌شود.

نکته ۳: فنل و ترکیبات فنلی در غلظت‌های بالا و پایین به ترتیب به‌عنوان مواد ضدعفونی‌کننده و گندزدا عمل می‌نمایند.

نکته ۴: هگزاکلروفن از توان تحریکی بسیار کمی برخوردار است و قدرت میکروب‌کشی این ماده بر باکتری‌های گرم مثبت بیش از دیگر میـکروارگانیسم‌ها است. استـفاده بیش از حد این ترکیب فنـلی می‌تواند به آسیب‌های عصبی منجر شود.

نکته ۵: دترجنت‌های آنیونی (Anionic Detergents) مانند صابون می‌توانند کلرهگزیدین را غیرفعال نمایند.

نکته ۶: فنل از مشتقات قطران زغال‌سنگ یا کل‌تار (Coal-tar) است و امروزه بندرت از فنل به‌عنوان عفونت‌زدا استفاده می‌شود.

نکته ۷: فنل و ترکیبات فنلی در تماس‌های طولانی‌‌مدت، محرک پوست هستند.

 

۱۲- پراکسید هیدروژن (Hydrogen Peroxide)

پراکسید هیدروژن یا آب اکسیژنه، ماده ضدعفونی‌کننده سطح بالا است و غوطه‌ورسازی وسایل و ابزار در محلول ۶-۵/۷ درصد به مدت ۳۰-۲۰ دقیقه و یا ۶-۳ درصد به مدت ۳-۲ ساعت اثر ضدعفونی‌کنندگی بالایی را نشان می‌دهد (شکل ۳-۱۴). محلول‌های یک تا دو درصدی این ماده ضدعفونی‌کننده به‌عنوان گندزدا مصارف بالینی (مانند دهان‌شویه (Mouthwash)) دارد و محلول ۳۰-۵/۷ درصد آن به مدت شش ساعت به‌عنوان مـاده ستـرون‌کننده مورد استفاده قرار می‌گیرد. از محلول شش درصد پراکسید هیدروژن برای آلودگی‌زدایی وسایل و ابزاری از قبیل ونتیلاتورها (Ventilators) و از محلول سه درصد آب اکسیژنه در ضدعفونی پوست و بوزدایی (Deodorising) زخم‌ها استفاده می‌شود.

 

شکل ۳-۱۴: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده آب اکسیژنه (H2O2)

 

آب اکسیژنه، اکسیدکننده‌ای قوی‌ است و برای فلزات خاصیت خورندگی دارد، به همین دلیل بایستی در مکانی خنک و دور از نور و روشنایی و همچنین در ظروف پلاستیکی و تیره نگه‌داری شود. در مناطق گرمسیری که امکان نگهداری پراکسـید هیدروژن وجود ندارد، نمی‌توان آن را ذخیره و انبار کرد. با توجه به اینکه قدرت اکسیدکنندگی و خورندگی آب اکسیژنه بسیار بالا اسـت، نمی‌توان از آن برای ضدعفونی وسایل و ابزار مسی، آلومینیومی، برنجی، رویی و برنزی استفاده نمود. سازگاری با محیط زیست، سمی نبودن، نداشتن خاصیت سرطان‌زایی و پایداری بالا در شرایط معمول دمایی از مزایای محلول‌های پراکسید هیدروژن است. از مهم‌ترین معایب آب اکسیژنه، حساسیت به نور (تجزیه) و کاهش شدید اثر عفونت‌زدایی در حضور مواد ارگانیک پروتئینی است.

پراکسید هیدروژن با اکسیداسیون گروه‌های عملکردی یا سولفیدریل (-SH) اسیدهای آمینه و در نتیجه غیرفعال کردن آنزیم‌ها و آسیب به پروتئین‌ها و همچنین تولید رادیکال‌های هیدروکسیل آزاد (Hydroxyl-free) که منجر به آسیب پروتئین‌ها و DNA میکروارگانیسم­ها می‌شود، اثر ضدمیکروبی خود را اعمال می‌کند.

در روشی موسوم به گاز- پلاسما (Gas-plasma) با استفاده از استریلایزری به همین نام، پراکسید هیدروژن را در یک میدان الکتریکی تصعید می‌نمایند. فرایند عفونت‌زدایی با این فناوری که عمدتاً برای سترون‌سازی وسایل حساس به حرارت و رطوبت مورد استفاده قرار می‌گیرد، ۵۵ تا ۷۵ دقیقه به طول می‌انجامد. از مزایای این روش می‌توان به چرخه سترون‌سازی کوتاه‌مدت، سازگاری با محیط زیست و سمی نبودن اشاره کرد. عدم سازگاری با بسته‌بندی‌های سلولزی مانند کرپ (Crepe) و گران بودن قیمت اولیه دستگاه، از معایب روش گاز- پلاسما است. لازم به ذکر است که این روش جزو روش‌های ترکیبی (فیزیکوشیمیایی) کنترل میکروارگانیسم‌ها است.

نکته ۱: با افزایش درجه حرارت و غلظت، اثر عفونت‌زدایی پراکسید هیدروژن فزونی می‌یابد.

نکته ۲: استفاده توأم آب اکسیژنه با دیگر مواد اکسیدکننده مانند اسید پراستیک، اثر هم‌افزایی (Synergism) دارد.

نکته ۳: با تـوجه به گزارش مـواردی التهاب کولون یا کولیت (Colitis) به دنبـال استفاده از اندوسکوپ‌های ضدعفونی‌شده با پراکسید هیدروژن، شستشو و آبکشی وسایل و ابزارهای ضدعفونی‌شده با این محلول ضروری است.

نکته ۴: آب اکسیژنه ترکیبی از بخارآب و اکسیژن است، به همین دلیل برای محیط زیست مضر و مخرب نیست و نیازی به سیستم دفعی خاصی ندارد.

نکته ۵: استفاده از محلول‌های یک تا دو درصدی پراکسید هیدروژن برای عفونت‌زدایی زخم‌ها و خراشیدگی‌ها توصیه نمی‌شود، چرا که به علت خاصیت اکسیدکنندگی منجر به افزایش زمان بهبودی و تشکیل جای زخم یا اسکار (Scar) می‌گردد.

نکته ۶: میکروارگانیسم‌های بیهوازی (Anaerobic Microorganisms) مانند گونه‌های فوزوباکتریوم (Fusobacterium) به دلیل عدم توانایی تولید آنزیم کاتالاز (Catalase)، نسبت به پراکسید هیدروژن بسیار حساس هستند، به همین دلیل اثر میکروب‌کشی پراکسید هیدروژن بر باکتری‌های گرم منفی بسیار بیشتر از باکتری‌های گرم مثبت است.

نکته ۷: پراکسید هیدروژن نخستین بار در سال ۱۸۱۸ میلادی توسط شیمیدان فرانسوی به نام تنارد (Tenard) کشف گردید.

نکته ۸: پلاسما (Plasma)، چهارمین حالت ماده است که با اعمال انرژی به گاز حاصل می‌شود و مولکول‌های گاز را به رادیکال‌های آزاد تبدیل می‌نماید.

 

۱۳- اکسید اتیلن (EO or EtO)

اکسید اتیلن (C2H4O) گازی بیرنگ، با بو و طعم اتری شیرین (Sweet Ethereal Odor)، قابل اشتعال و محلول در آب است (شکل ۳-۱۵). با توجه به قابلیت اشتعال بالا، به‌طور معمول به‌صورت ترکیبی با دی‌اکسید کربن (Co2)، کلرودی‌فلورومتان (Chlorodifluoromethane) و گازهایی مانند نئون (Neon) و فرئون (Freon) به نسبت ۱۰ به ۹۰ مورد استفاده قرار می‌گیرد. در سال‌های اخیر استفاده از گاز اکسید اتیلن برای سترون‌سازی وسایل حساس به حرارت، موردتوجه قرار گرفته شده است. گاز اکسید اتیلن جزو عوامل آلکیله‌کننده است و از طریق آسیب به پروتئین‌ها و اسیدهای نوکلئیک خاصیت ضدمیکروبی خود را اعمال می‌کند.

 

شکل ۳-۱۵: نمایش شماتیک ساختمان و چگونگی اتصال عناصر تشکیل‌دهنده اکسید اتیلن (C2H4O)

از دستگاهی موسوم به استریلایزر اکسید اتیلن می‌توان جهت سترون‌سازی وسایل پلاستیکی، لاستیکی، چرمی، پنبه‌ای و ابریشمی، کاتترها (Catheters) و لوله‌ها، ابزار ظریف جراحی، دوربین‌ها، نخ‌های بخیه، سیم‌های برق، پمپ‌ها، موتورها، بخش‌های از دستگاه‌های قلبی- تنفسی، مایعات، دستگاه‌های مکنده (Suctions) و انواع هندپیس‌های (Handpieces) دندان‌پزشکی و به‌طورکلی انواع وسایل حساس به حرارت و رطوبت استفاده کرد (شکل ۳-۱۶). هر چرخه سترون‌سازی با اکسید اتیلن تقریباً ۲۸۵ دقیقه به طول می‌انجامد. تمام وسایلی که با اکسید اتیلن سترون می‌شوند باید ۸ تا ۲۴ ساعت هوادهی شوند، زیرا مواردی از سوختگی صورت در هنگام استفاده از ماسک‌های بیهوشی، التهاب حنجره و نای در استفاده از لوله‌های تراشه، همولیز خون در دیالیز و استفاده از کاتترها در عمل جراحی قلب و آنژیوگرافی (Angiography) گزارش شده است.

 

شکل ۳-۱۶: دستگاه استریلایزر اکسید اتیلن (Ethylene Oxide Sterilizer)

 

قابلیت نفوذ‌پذیری اکسید اتیلن بالا است، امّا مدت زمان سترون‌سازی طولانی و نیازمند محافظت ویژه جهت جلوگیری از ایجاد جرقه است. گاز اکسید اتیلن مسمومیت‌زا (Toxigen)، حساسیت‌زا (Allergen) و در تماس‌های طولانی‌مدت، جهش‌زا (Mutagen) و سرطان‌زا اسـت و سترون‌سازی با استفاده از اکسید اتیلن هزینه زیادی نیاز دارد. قابلیت اشتعال و انفجار، داشتن باقیمانده سمی، نداشتن بو در غلظت‌های کمتر از PPM 700 (غیرقابل تشخیص در صورت نشتی) و ناسازگاری با محیط زیست (مخرب لایه ازن)، از دیگر معایب گاز اکسید اتیلن هستند. دستگاه استریلایزر اکسید اتیلن، معایب اتـوکلاو بخار شامل کند شدن لبه‌های تیز وسایل برنده، زنگ‌زدگی وسایل فلزی و باقی ماندن رطوبت در بسته‌ها پس از فرایند سترون‌سازی را ندارد.

برای پایش صحت فرایند سترون‌سازی و عملکرد دستگاه استریلایزر اکسید اتیلن بایستی بدنه، درب، واشر، درجه حرارت، رطوبت و سیستم تهویه دستگاه کنترل گردد (پایش فیزیکی و شیمیایی) و از اسپور باسیلوس آتروفئوس به‌صورت هفتگی به‌عنوان نشانگر بیولوژیکی استفاده شود (پایش بیولوژیکی). در پایش بیولوژیکی، تغییر رنگ محیط کشت مایع انکوبه شده به مدت ۴۸ ساعت در دمای ۳۹-۳۵ درجه سانتی‌گراد از نارنجی به زرد و یا زرد مایل به سبز نشانه کشت مثبت و نقص عملکرد دستگاه و فرایند سترون‌سازی است (شکل ۳-۱۷). لازم به ذکر است که در صورت نابودی اسپورها، رنگ محیط کشت ثابت (نارنجی) باقی خواهد ماند.

 

شکل ۳-۱۷: نشانگر پایش بیولوژیکی استریلایزر اکسید اتیلن قبل از استفاده و نتیجه کشت منفی

 

در سال ۲۰۰۰، اداره سلامت و ایمنی شغلی (OSHA) ایالات متحده آمریکا دستورالعمل محدودیت استفاده از گاز اکسید اتیلن را با رعایت شرایط ذیل منتشر کرد:

۱- پایش مراحل سترون‌سازی

۲- استفاده از لباس‌های محافظ

۳- برنامه‌های اضطراری یا اورژانس

۴- آزمایش‌های دوره‌ای بالینی کارکنان

۵- بایگانی اسناد سترون‌سازی

۶- تدوین طرح و دستورالعمل بحران

۷- الزام به استفاده از نشانگرهای حساس به EO توسط کارکنان

۸- الزام به استفاده از نشانگرهای حساس به EO در محیط‌های کاری

۹- تبدیل EO مصرف‌شده به دی‌اکسید کربن و بخارآب

 

نکته ۱: اکسید اتیلن در درجه حرارت اتاق (RT) به شکل مایعی بی‌رنگ است.

نکته ۲: در سال ۱۹۷۷، مؤسسه ملی سلامت و ایمنی شغلی (NIOSH) گاز اکسید اتیلن را عامل سرطان‌زا اعلام و استفاده از آن را ممنوع کرد، همچنین در سال ۱۹۷۸، آژانس حفاظت محیط زیست (EPA) به دلیل جهش‌زایی، استفاده از گاز اکسید اتیلن را محدود نمود.

نکته ۳: از آنجایی که رطوبت باقیمانده بر سطح وسایل با گاز اکسید اتیلن ترکیب و تولید مواد مخربی می‌نماید، لازم است وسایل قبل از سترون‌سازی به‌طور کامل خشک گردند.

ادامه دارد …

کاربردهای نانوذرات در علوم پزشکی (بخش سوم)

مواد شیمیایی ضدعفونی کننده مورد استفاده در فضاهای تمیز

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۴)

برای دانلود فایل pdf  بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • دکتر احمد مردانی
  • سترون‌سازی
  • ضدعفونی
  • فنل
  • گندزدایی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *