اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (3)

(Sterilization

 

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection)

و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (3)

تألیف:

دکتر احمد مردانی

مرکز تحقیقات سازمان انتقال خون، مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون

 

 

مراحل مقدماتی سترون‌سازی و ضدعفونی

براي سترون‌سازی و ضدعفونی وسايل پزشكي و آزمايشگاهي جهت استفاده مجدد (Reprocessing)، ابتدا بايستي کلیه وسایل تمیز (پاک‌سازی) و خشک شوند و سپس بر حسب نوع وسیله و روش استریلیزاسیون، بسته‌بندی گردند. مراحل مقدماتی یا ماقبل سترون‌سازی و ضدعفونی عبارتند از:

 

1- تميز كردن یا پاک‌سازی (Cleaning)

پاک‌سازی یعنی زدودن گردوغبار یا آلودگی‌های محیطی یا مواد غیرآلی یا غیرارگانیک (Inorganic) و مواد ارگانیک قابل‌ رؤیت از سطوح محیطی و اجسام از جمله وسایل و ابزار پزشکی و آزمایشگاهی که شامل مراحل گردگیری (Fogging)، بُرس‌کشی (Brushing)، شستشو با آب و یا آب و صابون و یا سایر مواد شوینده صناعی و یا فرآورده‌های آنزیمی (Enzymatic Products) و آبکشی (Rinsing) با جریان آب کم‌فشار است.

فرایند پاک‌سازی معمولاً توسط آب و صابون و یا دیگر مواد شوینده صناعی مانند دترجنت‌ها (Detergents) انجام می‌گیرد و اولین و ضروری‌ترین مرحله مقدماتی، سترون‌سازی و ضدعفونی است. زدودن اجرام آلی و غیرآلی و کاهش تعداد میکروارگانیسم‌ها از سطوح وسایل و ابزار به‌منظور تسهیل فرایندهای سترون‌سازی و ضدعفونی و اطمینان از ایمنی کارکنان هنگام حمل‌ونقل و بسته‌بندی وسایل و ابزار، از مهم‌ترین اهداف اجرای فرایند پاک‌سازی هستند.

بسياري از مواد شيميايي كه در مراكز بهداشتي و درمانی براي ضدعفوني مورد استفاده قـرار مي‌گيرند، قادرند ويروس HIV را غیرفعال نمايند؛ اما در عمل برخي از اين مواد به دلیل آنکه ممكن است توسط خون و يا ساير مواد ارگانیک غیرفعال شوند، براي اين منظور مناسب نيستند، به همين دليل بايستي حتي‌الامكان وسايل آلوده را قبل از تماس با ماده ضدعفوني‌كننده به‌خوبی با آب و صـابون و یا دیگر مواد شوینده صناعی شست و سپس خشك كرد.

زدودن آلودگی‌هاي قابل رؤيت از سطوح وسایل و ابزار كاملاً ضروري است، زيرا بسياري از مواد ضدعفوني‌كننده نمی‌توانند با وجود مواد ارگانيك مانند خون خشک‌شده روي ميكروارگانيسم‌ها، فعاليت ضد‌میکروبی خود را اعمال نمایند. بایستی توجه داشت که گردوغبار، مواد ارگانیک و لکه‌های موجود در سطوح وسایل با پوشاندن میکروارگانیسم‌ها، در فرایند سترون‌سازی و ضدعفونی تداخل ایجاد می‌کنند. از آنجایی که زدودن لکه‌ها و مواد ارگانیک خشک‌نشده از سطح وسايل راحت‌تر و سریع‌تر انجام می‌گیرد، براي اين منظور مي‌توان وسايل را حداکثر به مدت دو ساعت در يك ظرف مناسب محتوي آب و كمي محلول صابوني و يا دیگر مواد شوینده صناعی قرار داد (خیساندن (Soaking)) و سپس آنها را تمیز کرد (شکل 1-1). توصیه می‌شود در صورت امکان تمامی وسایل بلافاصله پس از استفاده و قبل از خشک شدن مواد ارگانیک که عمدتاً پروتئینی هستند، پاک‌سازی گردند.

شکل 1-1: غوطه‌ورسازی وسایل و ابزار آلوده به مواد ارگانیک (Organic) قبل از فرایند پاک‌سازی

 

به دو طريق مي‌توان مواد آلی و غیرآلی را از سطوح اجسام از جمله سطح وسایل پزشکی و آزمایشگاهی تميز كرد که عبارتند از:

الف- پاک‌سازی دستی (Manual Cleaning)

پاک‌سازی اکثر وسایل بی‌خطر و برخی از ابزار ظریف و حساس به حرارت (Heat-sensitive Devices)، به‌صورت دستی و با استفاده از برس‌های مخصوص (Special Brushes) و یا اسفنج و همچنین دوش دستی و یا پمپ‌های افشانه (Spray Pumps) انجام می‌گیرد (شکل 1-2).

برای محافظت کارکنان در هنگام پاک‌سازی وسایل به روش دستی، بایستی از کلاه، عینک، دستکش لاستیکی بلند، محافظ صورت و یا ماسک دهان و بینی، روپوش پلاستیکی {گان (Gown) یا آپرون (Apron)} و روکش (Cover) کفش ضدآب استفاده شود. در روش دستی به فضای کافی و سه ظرف بزرگ و گود (Sink) نیاز است که ظرف اول و یا Wash Sink حاوی آب و ماده شوینده صناعی، ظرف دوم و یا Intermediate Rinse Sink حاوی آب و ظرف سوم و یا Final Rinse Sink دارای آب مقطر (DW) است. لازم به ذکر است که هنگام پاک‌سازی وسايل به روش دستی، حتماً بايستی از دستكش مخصوص استفاده شود و دقت گردد كه وسايــل تيز سبب بريدگي دست و متعاقب آن خطر انتقال عوامل عفونی نشود.

 

شکل 1-2: چگونگی پاک‌سازی وسایل و ابزار به روش دستی (Manual Cleaning)

 

 

ب- پاک‌سازی ماشینی یا مکانیکی (Mechanical Cleaning)

در پاک‌سازی وسایل و ابزار به روش ماشینی یا مکانیکی، از دستگاه تمیزکننده مافوق صوت یا اولتراسونیک (Ultrasonic Cleaner) استفاده می‌شود (شکل 1-3)، در صورتی که به وسایل آسیبی وارد نشود، بایستی تمامی وسایل و یا حتی‌المقدور وسایل نوک‌تیز به این روش تمیز گردند.

پاک‌سازی به روش مکانیکی جز در موارد نبود دستگاه اولتراسونیک و یا پاک‌سازی وسایل الکترونیکی و خاص در اولویت قرار دارد، زيرا خطر بريده شدن دست تميزكننده منتفی است. پس از قرار دادن وسايل پزشكي و آزمایشگاهی در محلول‌هاي صابوني و مخصوص شستشوی موجود در دستگاه اولتراسونيك، به دلیل ارتعاش کریستال‌های پیزوالکتریک ساندویچی در فرکانس‌های بالا و ایجاد امواج مافوق صوت و در ادامه کاهش و افزایش خیلی سریع فشار مایع، ميليون‌ها حباب ميكروسكوپي بوجود مي‌آيد كه سبب جداسازی ميكروارگانيسم‌ها و لكه‌هاي خون و دیگر مواد ارگانیک از سطوح بیرونی و درونی وسايل و ابزار مي‌شود. درخشندگی وسایل و ابزار فلزی پس از شستشو و افزایش طول عمر وسایل به دلیل عدم استفاده از بُرس و در نتیجه عدم ساییدگی، از دیگر مزایای پاک‌سازی به روش مکانیکی است.

امروزه در پاک‌سازی به روش مکانیکی از دستگاه‌های پیشرفته مانند انواع Washer-Disinfector استفاده می‌شود که علاوه بر پاک‌سازی، توانایی ضدعفونی و خشک کردن وسایل و لوازم را نیز دارند (شکل 1-4). لازم به ذکر است که وسایل و ابزار لاستیکی و یا سیلیکونی به روش ماشینی یا مکانیکی قابل پاک‌سازی نیستند.

 

شکل 1-3: دستگاه تمیزکننده مافوق صوت (Ultrasonic Cleaner)

 

شکل 1-4: دستگاه Washer-Disinfector

 

2- خشک کردن (Drying)

پس از پاک‌سازی، بایستی وسایل را خشك و در نهایت بسته‌بندي کرد. اگر وسايل شديداً آلوده باشند، بهتر است ابتدا آنها را در محلول ضدعفوني‌كننده مناسب غوطه‌ور کرد و پس از شستشو با آب و صابون و یا دیگر مواد شوینده صناعی و در ادامه طی مراحل آبکشی و خشک شدن، جهت سترون‌سازی و ضدعفونی بسته‌بندي نمود. به دو طریق وسایل را بعد از آبکشی و قبل از عفونت‌زدایی خشک می‌نمایند که عبارتند از:

الف- دستی (Manual)

ب- ماشینی یا مکانیکی (Mechanical)

استفاده از دستگاه‌های خشک‌کن (روش مکانیکی) به دلیل پیشگیری از رخداد حوادث جسمانی در اولویت قرار دارد. لازم به ذکر است که چنانچه وسایل خشک نشوند، ذرات سفید رنگی بر سطح وسایل رسوب خواهد کرد که در صورت تداوم به آسیب‌های سطحی (زنگ‌زدگی) و کاهش طول عمر وسایل منجر می‌گردد.

نکته 1: عمل خشك كردن وسایل قبل از عفونت‌زدایی با مواد ضدعفوني‌كننده از اهميت بالایی برخوردار است، زيرا خيس بودن وسایل باعث كاهش غلظت محلول ضدعفونی‌کننده می‌شود.

نکته 2: در هنگام غوطه‌ورسازی وسایل و ابزار در مواد ضدعفونی‌کننده بایستی دقت کرد تا لـوله‌ها و مجاری کاملاً با ماده ضدعفونی‌کننده پر شوند و حباب‌های هوا مانعی بین ماده ضدعفونی‌کننده و میکروب‌ها نباشند.

نکته 3: براي زدودن موادي مانند موم، سيمان و تارتر  (Tarter)از سطح وسايل و ابزار دنـدان‌پزشكي، بايد از حلال‌های مخصوص اين مواد استفاده شود.

نکته 4: برای جلوگیری از انعقاد پروتئین‌ها، دمای آب مورد استفاده در فرایند پاک‌سازی بایستی کمتر از 60 درجه سانتی‌گراد باشد.

نکته 5: قبل از پاک‌سازی بایستی وسایل چندقطعه‌ای به‌طور کامل از هم جدا شوند تا آب و مواد شوینده، سطح تمامی اجزا را بپوشاند.

نکته 6: در پاک‌سازی به روش دستی، هیچگاه از برس‌های زبر و فلزی (سیمی) استفاده ننمایید.

نکته 7: در پاک‌سازی به روش دستی، توصیه می‌شود برای شستشوی سطوح صاف و متخلخل به ترتیب از جریان آب با فشار کم و زیاد استفاده گردد.

نکته 8: پاک‌سازی وسایل و ابزار قبل از ارسال برای تعمیر، الزامی است.

نکته 9: فرایند پاک‌سازی در صورت اجرای صحیح و کامل می‌تواند تا 90 درصد میکروب‌ها را از سطوح وسایل و ابزار بزداید.

نکته 10: به روش پاک‌سازی ماشینی یا مکانیکی با استفاده از امواج مافوق صوت یا اولتراسونیک، برس میکروسکوپی (Microscopic Brush) و با استفاده از دستـگاه‌های Washer-Disinfector، روش پاک‌سازی خودکار یا Automated Cleaning Method نیز گفته می‌شود.

نکته 11: یکی از مهم‌ترین اهداف فرایند پاک‌سازی، جلوگیری از تشکیل بیوفیلم‌ها (Biofilms) است. به تجمع میکروارگانیسم‌ها از قبیل باکتری‌ها، قارچ‌ها و تک‌یاخته‌ها در سطوح سخت مانند سطوح وسایل و ابزار پزشکی و آزمایشگاهی، زیست‌لایه یا بیوفیلم گویند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که میکروارگانیسم‌های موجود در بیوفیلم‌ها در مقایسه با گونه‌های آزادزی، مقاومت بیشتری به ترکیب‌های ضدمیکروبی دارند. پلاک‌های دندانی نمونه‌ای از بیوفیلم‌ها هستند.

نکته 12: در خشک کردن به روش دستی، استفاده از دستمال و یا حوله نرم و فاقد پرز ضروری است.

 

3- بسته‌بندي (Packing)

پس از پاک‌سازی و خشک کردن وسایل و ابزار بایستی آنها را بر اساس اندازه، وزن، شکل و روش سترون‌سازی، بسته‌بندي نمود. بسته‌بندي وسايل قبل از فرایند سترون‌سازی ضروری است و از اهميت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. دلایل لزوم بسته‌بندی وسایل و ابزار قبل از فرایند سترون‌سازی عبارتند از:

1 احتمال آلودگی حین حمل‌ونقل بسیار زیاد است.

2 زمان استفاده از ابزار و وسایل دقیقاً مشخص نیست.

3 مکان‌های نگه‌داری (انبار) سترون نیستند.

4 هوای محیط‌های استقرار دستگاه‌های سترون‌کننده و یا اتاق سترون‌سازی مرکزی (CSR) استریل نیست.

برای بسته‌بندی، بر حسب نوع وسيله و روش سترون‌سازی از كیسه‌های نایلونی، کاغذهای سلولزی یا کرپ Crepe)) و پارچه‌های نخی (پنبه‌ای) و کتانی استفاده می‌شود (شکل‌های 1-5 و 1-6). نفوذپذیری نسبت به عامل سترون‌کننده مانند بخار، مقاومت در برابر آسیب‌های مکانیکی و گرما، نفوذناپذیری نسبت به ورود میکروارگانیسم‌ها، نداشتن باقی‌مانده مانند رنگ و پرز، ماندگاری بالا، سهولت کاربرد، ارزانی و دسترسی آسان از ویژگی‌های مواد استفاده شده برای بسته‌بندی وسایل قبل از فرایند سترون‌سازی است.

بررسی‌های متعددی درباره تعیین مدت زمان نگه‌داری بسته‌ها به‌صورت سترون انجام شده است. نتایج حاصله نشان می‌دهد که مجموعه‌ای از عوامل در تعیین این مدت زمان دخیل هستند. عوامل مؤثر در تعیین مدت زمانی که می‌توان وسایل و ابزار را سترون نگه‌داری کرد عبارتند از:

1 کیفیت (جنس) مواد بسته‌بندی

2 چگونگی حمل‌ونقل

3 شرایط اقلیمی (دما، رطوبت و نور) مکان نگه‌داری

4 مکان (قفسه باز و یا درب‌دار) و نحوه (چیدمان) نگه‌داری

 

نکته 1: یکی از مصادیق بارز استفاده از روش FIFO، مدت زمان نگه‌داری وسایل و ابزار سترون‌شده در انبار است. بر این اساس، بسته‌ای که ابتدا انبار شده است؛ بایستی زودتر مورد استفاده قرار گیرد.

نکته 2: با توجه به جذب رطوبت، نفوذپذیری نسبت به گردوغبار و میکروب‌ها و عدم استحکام در برابر آسیب‌های مکانیکی و گرما در کاغذهای کرافت (Kraft)، نبایستی از این نوع کاغذها در بسته‌بندی وسایل برای سترون‌سازی استفاده گردد.

 

شکل 1-5: استفاده از پارچه‌های نخی برای بسته‌بندی وسایل و ابزار پزشکی و آزمایشگاهی

 

شکل 1-6: بسته‌بندی وسایل و ابزار پزشکی و آزمایشگاهی با استفاده از کاغذهای کرپ (Crepe)

 

ادامه دارد …

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (2)

مفاهیم و روش‌های ارزیابی کیفیت در خدمات بهداشتی و درمانی

آسیب‌های شغلی

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی  (Disinfection)  و گندزدایی  (Antisepsis) در مراکز پزشکی (1)

برای دانلود فایل pdf  بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • دکتر احمد مردانی
  • سترون‌سازی
  • ضدعفونی
  • گندزدایی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *