اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (2)

Disinfection

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (2)

مردانی

تألیف:

دکتر احمد مردانی

مرکز تحقیقات سازمان انتقال خون، مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون

 

طبقه‌بندی ميکروارگانيسم‌ها برحسب میزان خطرآفرینی

پس از ورود، انتشار و تکثیر میکروارگانیسم‌ها در بدن (رخداد عفونت)، ایجاد بیماری به عوامل متعددی از جمله ایمنی میزبان و قدرت بیماری‌زایی میکروب بستگی دارد. میکروارگانیسم‌ها بر اساس میزان خطرآفرینی به چهار گروه طبقه‌بندی می‌شوند که عبارتند از:

– گروه خطر 1 (میکروارگانیسم‌های بدون خطر و یا با خطر فردی و گروهی کم)

میکروارگانیسم‌هایی که قادر به ایجاد بیماری در انسان و حیوان نیستند و یا از قدرت بیماری‌زایی پایینی برخوردار می‌باشند. از این گروه میکروارگانیسم‌ها می‌توان به باسیلوس سوبتیلیس (Bacillus subtilis)، کلبسیلا اکسی‌توکا (Klebsiella oxytoca)، باکولوویروس (Baculovirus)، ساکارومایسس سرویسیه (Saccharomyces cerevisiae) و نگلریا گروبری (Naegleriagruberi) اشاره کرد.

 

– گروه خطر 2 (میکروارگانیسم‌هایی با خطر فردی متوسط و گروهی کم)

میکروارگانیسم‌هایی که قادر به ایجاد بیماری در انسان و حیوان می‌باشند ولی بیماری حاصله خطرناک نیست. این بیماری‌ها قابل پیشگیری و درمان هستند. سایتومگالوویروس (CMV)، آدنوویروس (Adenovirus)، ویروس‌های هپاتیت B، C و D، نایسریا مننژیتیدیس (Neisseria meningitides)، کریپتوکوکوس نئوفورمنس (Cryptococcus neoformans)، بابزیا میکروتی (Babesia microti)، کریپتوسپوریدیوم پارووم (Cryptosporidium parvum)، گونه‌های لیشمانیا (.Leishmania spp)  و عوامل مالاریای انسانی (Human Plasmodia)  از جمله میکروارگانیسم‌های گروه خطر 2 هستند.

 

– گروه خطر 3 (میکروارگانیسم‌هایی با خطر فردی بالا و گروهی کم)

میکروارگانیسم‌هایی که قادر به ایجاد بیماری خطرناک در انسان و حیوان هستند، امّا این بیماری به‌طور معمول قابل سرایت از فردی به فرد دیگر نیست. این نوع بیماری‌ها قابل درمان بوده و با رعایت اصولی می‌توان از ابتلا به آنها پیشگیری کرد. از میکروارگانیسم‌های گروه خطر 3 می‌توان بروسلا ملی‌تنسیس (Brucella melitensis)، مایکوباکتریوم توبرکولوزیس (Mycobacterium tuberculosis)، ریکتزیا آکاری (Rickettsia akari)، یرسینیا پستیس (Yersinia pestis)، ویروس‌های HIV و لنفوتروپیک سلول T انسانی (HTLV) و هیستوپلاسما کپسولاتوم (Histoplasmacapsulatum) را ذکر کرد.

 

– گروه خطر 4 (میکروارگانیسم‌هایی با خطر فردی و گروهی بالا)

میکروارگانیسم‌هایی که قادرند در انسان و حیوان بیماری خطرناکی ایجاد کنند و به‌آسانی از فردی و یا حیوانی به فرد و یا حیوان دیگر انتقال یابند. این بیماری‌ها معمولاً قابل پیشگیری و درمان نیستند. ویروس‌های ماربورگ (Marburg)، ابولا (Ebola)، سابیا (Sabia) و تب لاسا (Lassa Fever) از معدود میکروارگانیسم‌های این گروه می‌باشند.

 

طبقه‌بندي وسايل پزشکي

وسايل پزشكي شامل مجموعه گسترده‌اي از ابزارها و لوازمی است كه داراي ساختار و اشكال بسيار متفاوتي هستند. در سال 1972 دكتر ارل اچ. اسپالدينگ (Earle H. Spaulding) براي طبقه‌بندي وسايل پزشكي پيشنهادي ارائه كرد كه امروزه نيز مورد استفاده قرار مي‌گيرد؛ بر اساس پيشنهاد دکتر اسپالدینگ، كليه وسايل پزشكي برحسب محل تماس و یا ورودشان به قسمت‌های مختلف بدن به سه گروه طبقه‌بندی مي‌شوند که عبارتند از:

الف- وسایل خطرناک یا خطیر یا بحرانی (Critical Devices): وسايلي كه وارد بافت‌هاي استريل بدن و يا جريان گردش خون مي‌شوند و خطر انتقال عفونت توسط آنها بسیار بالا است مانند كاتترهاي داخل عروقي (Intravascular Catheters)، بخش‌هايي از دستگاه همودياليز (Hemodialysis)، سوزن‌ها، برخی از ابزارهای جراحي (Surgical Instruments) و نظاير آنها.

وسایل خطرناک یا به‌صورت سترون‌شده خریداری می‌شوند و یا با استفاده از روش‌های استریلیزاسیون در مراکز بهداشتی و درمانی سترون می‌شوند. لازم به ذکر است که خطر کسب عفونت در صورت آلودگی وسایل خطرناک به میکروارگانیسم‌ها بالا است.

ب- وسایل نیمه خطرناک یا نیمه‌خطیر یا نیمه بحرانی (Semi-critical Devices): وسايلي كه با غشاهاي مخاطي Mucous Membranes)) بدن و یا پوست آسیب‌دیده(Nonintact Skin)  تماس پيدا مي‌كنند و خطر انتقال عفونت توسط آنها نسبتاً بالا است مانند اندوسكوپ، برونكوسكوپ (Bronchoscope)، لارینگوسکوپ (Laryngoscope)، سیستوسکوپ (Cystoscope)، انواع وسايل دندان‌پزشكي و چشم‌پزشكي، دماسنج (Thermometer)، اسپيكولوم واژینال (Vaginal Spiculum) و برخی از لوازم بيهوشي (Anasethetic Equipments).

طبق دستورالعمل مرکز کنترل بیماری‌ها (CDC) و انجمن متخصصین کنترل عفونت (APIC)، تمامی اندوسکوپ‌ها از قبیل اندوسکوپ گوارشی، برونکوسکوپ، سیستوسکوپ و آرتروسکوپ (Arthroscope) که وارد بافت‌هایی می‌شوند که در حالت طبیعی سترون هستند، بایستی قبل از هر بار استفاده استریل شوند. در غیر این صورت، به هر دلیلی که سترون‌سازی آنها امکان‌پذیر نباشد، بایستی حداقل با استفاده از مواد ضدعفونی‌کننده سطح بالا عفونت‌زدایی گردند.

 

ج- وسایل بي‌خطر یا غیربحرانی (Non-critical Devices): وسايلي كه با سطوح خارجي بدن (فقط پوست سالم) تماس پیدا می‌کنند و خطر انتقال عفونت توسط آنها پایین است مانند بازوبند دستگاه فشارسنج، گوشی پزشکی یا استتُسكوپ (Stethoscope)، الکترودهای الكتروكارديوگرافي (Electrocardiography)، چکش رفلکس، ماسک اکسیژن، اسپیکولوم گوش، میز معاینه و لگن (Bedpan).

 

انتخاب روش سترون‌سازی و ضدعفونی برحسب آنكه وسيله موردنظر در كدام گروه قرار دارد، متفاوت است. در مواردي لازم اسـت از روش سترون‌سازی و در موارد ديگر از عمل ضدعفونی و یا مواد ضدعفوني‌كننده استفاده شود. وسایل خطرناک را حتماً بايستي سترون كرد. وسایل نيمه‌خطرناک را حتي‌المقدور سترون كرده و اگر ميسر نبود، با مواد ضدعفونی‌کننده سطح بالا ضدعفوني مي‌كنند و وسایل بي‌خطر را با آب و صابون و يا مواد ضدعفونی‌کننده سطح پایین تا بینابین بسته به نوع و درجه آلودگی، عفونت‌زدايي مي‌نمايند.

نکته 1: برای عفونت‌زدایی دماسنج‌های پزشکی می‌توان از مواد ضدعفونی‌کننده سطح بینابین نیز استفاده کرد.

نکته 2: وسایلی که در زمان زایمان داخل واژن می‌شوند، علیرغم غیراستریل بودن واژن در حالت طبیعی، بایستی سترون باشند.

نکته 3: در هنگام استفاده، وسایل خطرناک حتماً بایستی استریل باشند و وسایل نیمه‌خطرناک بایستی حداقل توسط مواد ضدعفونی‌کننده سطح بالا و در مواردی (دماسنج‌های پزشکی) سطح بینابین ضدعفونی شده باشند.

نکته 4: در صورتی می‌توان وسایل خطرناک را با استفاده از مواد شیمیایی ضدعفونی کرد که هیچ دستگاه سترون‌کننده‌ای مانند اتوکلاو (Autoclave) و آون (Oven) در دسترس نباشد و یا امکان ضدعفونی با جوشاندن وجود نداشته باشد. در اين قبیل موارد، بعد از پاک‌سـازی (Cleaning) كامل وسيله از آلـودگي‌هاي قابل رؤيت، شستشو با آب کافی و خشــك كردن، مي‌توان آن را در محلول ضدعفوني‌كننده با غلظت مناسب غوطه‌ور نمود.

سازمان بهداشت جهـاني (WHO) اصـولي را براي عفـونت‌زدايي وسايل و ابزاری كه سبب آلودگي انسان به انواع عوامل عفونی از جمله ويـروس HIV و یا انتقال عفـونت و بيماري از شخصي به شخص ديگر مي‌شود، تدوين كرده است که عبارتند از:

1- كليه وسايل پزشكي مانند استتُسكوپ كه مستقيماً با پوست بدن تماس پیدا می‌کنند، بايستی به‌طور معمول از آلودگي‌هاي قابل رؤيت مبرا باشند. لازم است اين وسايل را در فواصل زمانی معینی، با آب و صابون آلودگی‌زدایی كرد و يا پس از استفاده براي هر بيمار آن را با يك ماده ضدعفوني‌كننده در دسترس مانند الكل 70 درصد ضدعفونی نمود.

2- وسايل پزشكي كه پوست و مخاط بدن را سوراخ يا پاره مي‌كنند مانند سوزن، چاقوی جراحی (Scalpel)، برخي از وسايل دندان‌پزشكي و نظاير آنها بايد پس از تماس با هر بيمار استريل شوند و در صورت امكان از انواع يكبار مصرف آنها استفاده شود.

3- وسايل پزشكي كه با سطوح مخاطی بدن در تماس هستند ولي در بافت مخاطي نفوذ نمي‌كنند مانند ماسك بيهوشي، تيغه لارنگوسكوپ، اسپيكولوم واژينال، اندوسكوپ و نظاير آنها بايستي استريل باشند. اگر ساختار اين وسايل امكان سترون‌سازی را نمي‌دهد، می‌توان از مواد ضدعفوني‌كننده سطح بالا (HLD) استفاده كرد.

4- در بسياري از مراكز پزشكي، وسايل مختلف را در داخل ظروف محتوي مواد ضدعفوني‌كننده غوطه‌ور مي‌سازند و سپس مورد استفاده قرار مي‌دهند. اين عمل براي تسهیل جداسازی و جلوگیری از خشک شدن مواد ارگانیک، روش مفيدي است، امّا وسيله موردنظر را عاري از خطر نمي‌سازد و نمي‌توان آن را براي فرد ديگري استفاده نمود.

ادامه دارد …

آسیب‌های شغلی

 بهداشت محیط و بهداشت فردی با رویکرد HSE

 اصول ایمنی شغلی و محیطی در مواجهه و دفع پسماندهای خطرناک بیمارستانی

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی  (Disinfection)  و گندزدایی  (Antisepsis) در مراکز پزشکی (1)

برای دانلود فایل pdf  بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • دکتر احمد مردانی
  • سترون‌سازی
  • ضدعفونی
  • گندزدایی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *