مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

 مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

 مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

حسین قهرمانی، کارشناس ارشد ژنتیک

بهناز علی‌اکبری، کارشناس ارشد ژنتیک

 

 

سندرم داون:

سندرم داون که در گذشته منگولیسم نیز نامیده می‌شد، یک بیماری ژنتیکی است که به دلیل افزایش تعدادی کامل یا نسبی در کروموزوم ۲۱ به وجود می‌آید. این نقص برای اولین بار در سال ۱۸۶۶ شناخته شد و به نام پزشک تشخیص‌دهنده آن، جان لانگدن داون نام‌گذاری شد. سندروم داون به‌عنوان تریزومی ۲۱ نیز شناخته شده است.

 مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

علائم بیماری سندرم داون:

علائم سندرم داون در هر کودک فرق می‌کند و درحالی‌که تعدادی از کودکان مبتلا به این بیماری نیازمند رسیدگی پزشکی مداوم هستند، عده دیگری از آن‌ها زندگی سالم و مستقلی را در پیش دارند. از جمله علائم عمده و زودرس که تقریباً در همه بیماران مشاهده می‌شود وجود مشکلات یادگیری و نیز محدودیت و تأخیر رشد و نمو است.

کودکان مبتلا به سندرم داون دارای خصوصیات ظاهری مشابه هستند که از جمله بارزترین آن‌ها می‌توان به نیمرخ مسطح، چشمان مورب رو به بالا، گوش‌های کوچک، یک تک خط در وسط کف دست و زبان بزرگ اشاره کرد. یک پزشک معمولاً با معاینه جسمی می‌تواند بگوید که یک نوزاد دچار چنین نارسایی هست یا خیر. معمولاً این کودکان در زمان تولد قد و وزن معمولی دارند اما به‌طورکلی رشد آن‌ها از سرعت کمی برخوردار است و از همسالان خود کوچک‌تر به نظر می‌رسند.

ماهیچه‌های کوتاه و مفاصل نرم هم از جمله خصوصیات این بیماری است. نوزادان مبتلا به آن بیش‌ازحد سست و بی‌تعادل هستند. هرچند این حالت می‌تواند به‌مرورزمان کم شود، در کودکان زیر ۲ سال، کشیدگی کم و حرکات محدود ماهیچه موجب بروز اشکالاتی در مکیدن و غذا خوردن و همچنین مشکلات هاضمه چون یبوست می‌شود.

کودکان نوپا و بزرگ‌تر نیز ممکن است در حرف زدن، یادگیری و انجام کارهای شخصی چون غذا خوردن، لباس پوشیدن و دستشویی رفتن تأخیر زیادی داشته باشند. سندرم داون به اشکال متفاوتی بر توانایی‌های ذهنی کودکان تأثیر می‌گذارد، اما بیشتر آن‌ها دچار عقب‌افتادگی ذهنی خفیف تا میانه هستند. کودکان مبتلا به این بیماری می‌توانند بیاموزند و در طول زندگی خود قادر به پرورش مهارت‌هایی هستند. به زبان ساده، آن‌ها با سرعتی متفاوت از دیگران به اهداف خود دست می‌یابند و به همین دلیل بسیار مهم است که آنان را با کودکان دیگر و حتی کودکان با شرایط مشابه، مقایسه نکنیم.

 

برخی از علائم شایع سندرم داون (شکل ۱):

  • صورت صاف با چشمانی شیب‌دار به سمت بالا
  • گردن کوتاه
  • گوش‌های غیرطبیعی
  • زبان بیرون زده
  • سر کوچک
  • چین‌های عمیق در کف دست و انگشتان کوتاه
  • لکه‌های سفید در عنبیه چشم
  • تن عضلانی ضعیف، سستی رباط‌ها و انعطاف بیش‌ازحد آن‌ها

 مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

شکل ۱: تصاویر مربوط به مبتلایان سندرم داون

 

بیماری‌هایی که معمولاً همراه با افراد مبتلا به سندرم داون وجود دارند:

  • بیماری مادرزادی قلب
  • مشکلات شنوایی
  • مشکلات روده مثل انسداد روده کوچک یا مری
  • بیماری سلیاک
  • مشکلات بینایی مثل آب‌مروارید
  • اختلالات تیروئید
  • مشکلات اسکلتی
  • زوال عقل یا چیزی مشابه آلزایمر
  • بیماری‌های عفونی، به علت اختلالات در سیستم دفاعی بدن

 

بررسی علل سندرم داون:

 

۱) عدم تفرق صحیح کروموزومی هنگام تقسیم (disjunction  Non):

این علت ۹۵ درصد تمام مبتلایان به تریزومی ۲۱ را شامل می‌شود (شکل ۲). در میوز I یا میوز II می‌تواند رخ دهد، بررسی‌ها نشان می‌دهد که خطای میوزی معمولاً طی میوز مادر (اغلب ۹۵٪ از موارد) مشکل در آنافاز میوز I مادر است، اما در میوز پدری (اغلب ۵٪ از موارد) معمولاً خطا در میوز II پدر است بنابراین سن بالای مادر بسیار مهم‌تر می‌باشد. اهمیت سن مادر در سندرم داون به دلیل فیزیولوژی اووگونی می‌باشد که مراحل اووژنز بسیار طولانی‌تر از اسپرماتوژنز می‌باشد درواقع اووژنز از دوران جنینی شروع و تا زمان لقاح ادامه دارد. عدم تفرق صحیح کروموزومی در میوز  I و میوز  II می‌تواند رخ دهد (شکل ۴).

  مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

 شکل ۲: کاریوتیپ فردی دارای تریزومی در کروموزوم شماره ۲۱

  مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

شکل ۳: چگونگی ایجاد disjunction  Non

 مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

شکل ۴: عدم تفرق صحیح کروموزومی در میوز  I و میوز  II

 

۲)  جابه‌جایی رابرتسونی (Robertsonian translocation):

حدود ۴ درصد از مبتلایان را شامل می‌شود. در این مکانیسم دو کروموزوم آکروسنتریک (میان‌پار) بازوهای کوتاه را از دست می‌دهند و بازوهای بلندشان به هم متصل می‌شود. اغلب اوقات کروموزوم‌های درگیر کروموزوم ۱۴ و ۲۱ می‌باشند. افرادی که در اثر جابه‌جایی رابرتسونی دچار سندرم داون می‌شوند، پدر یا مادر آنان حامل‌های سالم (از نظر فنوتیپ) جابه‌جایی رابرتسونی هستند. تعداد کروموزوم فرد حامل ۴۵ عدد است و تنها مشکل او ایجاد گامت‌های دارای ناهنجاری می‌باشد. که این نوع جابه‌جایی به دو طریق متعادل و نامتعادل اتفاق می‌افتد (شکل ۶ و ۵).

 مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

شکل ۵: جابه‌جایی رابرتسونین

 مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

شکل ۶: جا به جایی رابرتسونین

 

۳) حالت q۲۱q ۲۱:

حدوداً کمتر از ۱ درصد از مبتلایان را شامل می‌شود. برخی از متخصصین اعتقاد دارند این حالت یک نوع ایزوکروموزوم است، در این حالت بازوهای دو کروموزوم ۲۱ فرد حذف و بازوهای بلند به هم متصل می‌شوند. درواقع فرد تنها یک کروموزوم ۲۱ (q21(21q خواهد داشت و این فرد را حامل گویند و از لحاظ فنوتیپ سالم بوده و مشکل تنها در گامتوژنز می‌باشد. فرزند فرد حامل یا مبتلا به سندرم داون خواهد بود یا در اثر مونوزومی ۲۱ سقط خواهد شد.

۴) موزائیسم:

این افراد در برخی از بخش‌های بدنشان دارای سلول‌هایی با کاریوتیپ تریزومی ۲۱ خواهند بود و در برخی دیگر کاریوتایپ حتی نرمال دارند. موزائیسم در تقسیم میتوز اتفاق می‌افتد و بسته به اینکه در چه مرحله‌ای از تشکیل جنین اتفاق افتد، فنوتیپ متفاوتی را نشان خواهد داد، یعنی هرچه تعداد سلول‌های تریزومی ۲۱ کمتر باشد (زمان بیشتری از تشکیل سلول‌های جنینی گذشته باشد) فنوتیپ خفیف‌تری را نشان می‌دهد.

 

 مروری بر بیماری سندرم داون (منگولیسم) و انواع آزمایش‌های تشخیصی آن

 

 

پیشگیری از سندرم داون:

در گذشته برای پیشگیری از سندرم داون توصیه می‌شد که همه مادران بالای ۳۵ سال توسط آزمایش سلول‌های مایع آمنیوتیک (آمنیوسنتز) یا نمونه‌گیری از پرزهای جفتی (CVS) تحت بررسی قرار گیرند؛ اما ازآنجاکه بیش از دوسوم نوزادان مبتلا به سندرم داون از مادران زیر ۳۵ سال متولد می‌شوند در حال حاضر شیوه‌های غربالگری سندرم داون به همه مادران باردار توصیه می‌شود. در این شیوه‌ها که معمولاً در سه‌ماهه اول بارداری یا سه‌ماهه دوم بارداری انجام می‌گیرند از روش‌های غیرتهاجمی همانند بررسی خون مادر یا سونوگرافی استفاده می‌شود.

 

آلفا فیتو پروتئین (AFP) :

  • آلفافیتوپروتئین به‌طورمعمول در خون مردان سالم و زنان غیر باردار یافت نمی‌شود و یا میزان آن بسیار اندک است.
  • اندازه‌گیری سطح سرمی آلفا فیتوپروتئین در مادران حامله بخشی از آزمایش‌های غربالگری است و از آن می‌توان جهت تشخیص برخی بیماری‌ها و ناهنجاری‌های جنین استفاده کرد؛ مانند نواقص کانال نخاعی، انانسفالی، سندروم داون و بیماری‌های نادر مانند سندروم‌های کروموزومی (تریزومی) یا امفالوسل که یک نقص مادرزادی در دیواره شکمی است.
  • در مسدود شدن کانال نخاعی (Spinabifida)، چنانچه میزان AFP خون زودتر از ۱۵ هفتگی موردبررسی قرار بگیرد، قابل‌اطمینان نیست.
  • با بررسی AFP موجود در خون به همراه نتایج دو تست دیگر به نام‌های «استریول» و HCG می‌توان سندروم داون (Down) را تشخیص داد.
  • هنگامی‌که این سه تست باهم انجام شوند به آن تست تریپل می‌گویند. این تست جهت اسکرین   مشکلات جنینی، بسیار دقیق‌تر از تست مجزای AFP است. این تست بر روی سرم خون مادر انجام می‌شود.
  • اسکرین جنین یک زن باردار جهت تشخیص سندروم داون: سطح پایین AFP در ۶۰ درصد موارد می‌تواند نشانه سندروم داون باشد اما هنگامی‌که نتایج تست AFP همراه با نتایج دو تست استریول و HCG موردبررسی قرار گیرد، احتمال تشخیص سندروم داون تا ۸۰ درصد افزایش می‌یابد.
  • درصورتی‌که داروهای ضد انعقاد مانند آسپرین یا وارفارین مصرف می‌کنید، قبل از انجام خون‌گیری، به پزشک اطلاع دهید.
  • ممکن است مقادیر نرمال AFP در آزمایشگاه‌های مختلف باهم تفاوت داشته باشند. این مقادیر نرمال بسته به سن جنین فرق می‌کند.
  • شاید AFP بالا یا پایین به این معنی باشد که سن جنین اشتباه محاسبه شده است. به کمک سونوگرافی خیلی دقیق‌تر می‌توان سن جنین را محاسبه کرد.

انجام آمنیوسنتز نیز به‌منظور اندازه‌گیری AFP مایع آمینیون توصیه می‌شود.

  • در زنان باردار مقدار AFP در هفته چهاردهم به‌تدریج شروع به افزایش می‌کند. این حالت تا یکی دو ماه قبل از تولد ادامه یافته و سپس به‌تدریج کاهش می‌یابد.
  • مقادیر AFP در زنان سیاه‌پوست معمولاً کمی بالاتر از زنان سفیدپوست است. برای تخمین صحیح سن جنین لازم است مقدار AFP را به‌دقت اندازه‌گیری کرد.
  • اندازه نرمال مقدار AFP برای هر خانم بر اساس وزن، نژاد، وضعیت دیابت (یعنی اینکه آیا شخص نیاز به تزریق انسولین دارد) و سن جنین وی تنظیم شده است.
  • اگر طی سونوگرافی تخمین سن جنین تغییر کند باید مقدار AFP را دوباره با آن تطبیق داد.

مقدار بالای AFP در یک زن باردار می‌تواند به این دلایل باشد:

  • سن نامناسب بارداری،
  • یک حاملگی چند قلویی،
  • جنین با نقص لوله عصبی،
  • نقص دیواره شکمی (Omphalocele) و جنین مرده.
  • برای اصلاح Omphalocele یا نقص دیواره شکمی، نوزاد باید پس از تولد مورد عمل جراحی قرار بگیرد.

مقدار کمتر از حد نرمال AFP در یک زن باردار مقدار پایین AFP می‌تواند به این دلایل باشد:

  • سن نامناسب آبستنی،
  • جنین مبتلا به سندروم داون.

عوامل تأثیرگذار بر روی تست آلفا فیتو پروتئین:

  • سیگار کشیدن باعث افزایش مقدار AFP خون می‌شود
  • نگهداری بد و نامناسب خون در یخچال و آلوده بودن خون از دلایلی هستند که می‌توانند در نتایج تست AFP اختلال ایجاد کنند.

تست اسکرینیینگ:

  • چنانچه نتایج AFP غیرطبیعی باشد باید تست‌های اضافه دیگری را نیز انجام داد.
  • برای ارزیابی AFP غیرطبیعی از سونوگرافی استفاده می‌شود.
  • سونوگرافی علاوه بر اینکه مواردی از قبیل چندقلویی زایی و تخمین سن جنین را مشخص می‌کند، علت افزایش مقدار AFP خون را هم نشان می‌دهد. درصورتی‌که با سونوگرافی نتوان علت AFP غیرطبیعی را تشخیص داد باید آمنیوسنتز انجام شود.
  • مقدار AFP موجود در مایع آمنیوتیک را می‌توان به کمک آمنیوسنتز اندازه‌گیری کرد.

غربالگری سه‌ماهه اول بارداری:

  • شیوه انتخابی موسسه جهانی پزشکی جنین است و در بین هفته ۱۱ تا ۱۴ حاملگی به همه مادران باردار توصیه می‌شود. در این روش از مارکرهای سونوگرافی، بیوشیمی، مشاوره و نرم‌افزار استاندارد استفاده می‌شود. در صورت انجام در مراکز مورد تائید موسسه جهانی پزشکی جنین ۹۰ تا ۹۵ در صد دقت دارد.

غربالگری سه‌ماهه دوم بارداری:

  • در صورت رعایت کلیه استانداردها تا بین ۷۵ تا ۸۵ درصد دقت دارد و در مادرانی که در سه‌ماهه اول موفق به انجام غربالگری سه‌ماهه اول نشده‌اند و یا در مواردی که امکان دسترسی به روش‌های پیشرفته سه‌ماهه اول وجود ندارد توصیه می‌شود.

 

غربالگری تجمعی:

  • از ترکیب ریسک محاسبه شده در سه‌ماهه اول و دوم به دست می‌آید و در صورت رعایت همه استانداردها تا ۹۵ در صد دقت دارد.
  • در این روش ریسک محاسبه شده سه‌ماهه اول به اطلاع مادر رسانده نمی‌شود و به همین دلیل در مواردی که ریسک محاسبه شده سه‌ماهه اول پرخطر تعیین‌شده عده‌ای خلاف موازین اخلاق پزشکی می‌دانند و آن را توصیه نمی‌کنند.

 

آزمایشات  Quad

  • آزمایش خون مادر است برای چهار موادی که به‌طورمعمول از خون، مغز، مایع نخاعی نوزاد و مایع آمنیوتیک آمده مورد آزمایش قرار می‌گیرد.
  • این آزمایش بین هفته‌های ۱۵ تا ۲۰ بارداری انجام می‌شود.

 

تست  triple

  • بین هفته‌های ۱۶ تا ۱۸ از بارداری برای اندازه‌گیری مقدار ۳ ماده آلفا فیتوپروتئین (AFP) که توسط جنین تولید می‌شود، گنادوتروپین جفتی انسان (hCG) و استریول یک هورمون جنسی زنانه مهم از گروه استروژن می‌باشد نقش مهمی در حاملگی دارد و بیشترین تولید آن از جفت می‌باشد

 

امید به زندگی:

  • احتمال مرگ زودرس (مرگ در دوران کودکی) در میان مبتلایان به نشانگان داون بیشتر از متوسط افراد جامعه است.
  • مهم‌ترین دلیل این مرگ‌ها، مشکلات قلبی و عفونی می‌باشد. بهره‌گیری از خدمات پزشکی به‌ویژه در رابطه با مشکلات قلبی و دستگاه گوارش، امید به زندگی در میان مبتلایان به این بیماری را افزایش می‌دهد.
  • امید به زندگی افراد مبتلا در سال ۱۹۱۲، دوازده سال، در دههٔ هشتاد میلادی به ۲۵ سال و در دههٔ اول قرن بیست‌ویک در کشورهای صنعتی به پنجاه تا شصت سال رسیده است.

در حال حاضر بین ۴ تا ۱۲ درصد مبتلایان در نخستین سال تولد جان خود را از دست می‌دهند.

احتمال حیات طولانی‌مدت تا حدی به مشکلات قلبی وابسته است. از میان مبتلایان کسانی که مشکلات قلبی مادرزادی دارند، ۶۰ درصد تا ۱۰ سال و ۵۰ درصد تا ۳۰ سال عمر می‌کنند. درحالی‌که ۸۵ درصد مبتلایان بدون مشکلات قلبی به ۱۰ سالگی و ۸۰ درصد به ۳۰ می‌رسند.

۱۰ درصد مبتلایان به نشانگان داون بیش از هفتاد سال عمر می‌کنند

درمان:

  • درمان دارویی برای سندروم داون وجود ندارد. به‌هرحال کودکان مبتلا به آن از مزیت‌های راه‌های کمک پزشکی و مداخلات توسعه‌یافته از دوران شیرخوارگی بهره‌مند می‌شوند. کودکان مبتلا به سندروم داون می‌توانند از گفتاردرمانی، فیزیوتراپی و کاردرمانی بهره‌مند شوند.

تحول تازه:

  • دانشمندان دانشگاه ماساچوست موفق شده‌اند که با قرار دادن یک ژن در کروموزم ۲۱ اضافه، باعث شوند این ژن خاموش شود و به عبارتی عملکردی نداشته باشد!
  • این برای نخستین بار است که دانشمندان موفق شده‌اند کل یک کروموزم را خاموش کنند، موفقیت‌های قبلی آن‌ها تنها در سطح یک یا چند ژن بود

 

 

References:

  1. Rosen S, Howell P. Signals and Systems for Speech and Hearing. London and San Diego; 1991.
  2. Beckman DA, Wold DC, Montague JC. (1983). A non-invasive acoustic method using frequency perturbations and computer-generated vocaltract shapes. Journal of Speech and Hearing

Research, 26, 304-314.

  1. Vorperian HK, Kent RD, Gentry LR. MRI comparison of children’s vocal tract anatomy: Normal vs Down syndrome – preliminary data. Poster presented at ASHA, Philadelphia; 2004.
  2. Howell P, Anderson A, Lucero J. Motor timing and fluency. In: Maasen B, van Lieshout PHHM, editors. Speech motor control: New developments in basic and applied research. Oxford: Oxford University Press; in press.
  3. Levelt WJM. Speaking: From Intention to Articulation. Cambridge MA: Bradford Books; 1989.
  4. Kolk H, Postma A. Stuttering as a covert repair phenomenon. In: Curlee RF, Siegel GM, editors. Nature and treatments of stuttering: New directions. Needham Heights, MA: Allyn & Bacon; 1997:p.182-203.
  5. Howell P. Assessment of some contemporary theories of stuttering that apply to spontaneous speech. Contemporary Issues in Communicative Sciences and Disorders. 2004;39:122 139.
  6. Howell P. Language processing in fluency disorders. In: Guendouzi J, Loncke F, Williams M, editors. The handbook on psycholinguistics and cognitive processes: Perspectives on Communication Disorders. London: Taylor & Francis; in press.
  7. Howell P. Signs of developmental stuttering up to age eight and at 12 plus. Clinical Psychology Review. 2007;27:287-306.
  8. Preus A. Stuttering in Down’s syndrome. In: Lebrun Y, Hoops R, editors. Neurolinguistic Approaches to Stuttering. The Hague: Mouton; 1973.
  9. Preus A. Attempts at identifying subgroups of stutterers. Oslo Norway: University of Oslo; 1981.
  10. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th ed.). Washington DC: Author; 1994.
  11. Ward D. Stuttering and cluttering: Frameworks for understanding and treatment. Hove, England: Psychology Press; 2006.
  12. Chapman RS. Language development in children and adolescents with Down syndrome. In: Fletcher P, MacWhinney B, editors. Handbook of child language. Oxford: Blackwell;1995:p. 641- 663.
  13. Fowler A. Linguistic variability in persons with Down syndrome: Research and implications. In: Nadel L, Rosenthal D, editors. Down syndrome: Living and learning in the community. New York: Wiley-Liss; 1995:p.121-131.
  14. Eadie PA, Fey ME, Douglas JM, Parsons CL. Profiles of grammatical morphology and sentence imitation in children with specific language impairment and Down syndrome. Journal of Speech, Language and Hearing Research. 2002;45: 720-732.
  15. Vicari S, Caselli M, Tonucci F. Asyncrony of lexical and morphosyntatic development in children with Down syndrome. Neuropyschologia. 2000;38:634-644.
  16. Dieffenbach JF. Memoirs of the Radical Cure of Stuttering by a Surgical Operation. Joseph Travers (translator). London: Samuel Highley; 1841.
  17. Cooper EB. The mentally retarded stutterer. In: St Louis K, editor. The atypical stutterer: Principles and practices of rehabilitation. Orlando FL: Academic Press;1986:p.123-154.
  18. Barik HC. Verbal conditioning without awareness: a case study. Language and Speech. 1976;19:251-256.
  19. Reed P, Howell P, Davis S, Osborne, L. Development

of an operant procedure for content word dysfluencies in persistent stuttering children: Initial experimental data. Journal of Stuttering Therapy. Advocacy and Research. 2007;2:1-13.

۲۲٫Sommer, CA. and Henrique-Silva, F.*” Trisomy 21 and Down syndrome “Braz. J. Biol., 68(2): 447-452, 2008.

  1. www.wikipedia.org> www.beytoote.com> www.scielo.br>.

سندرم داون Down Syndrome

تشخیص پیش از تولد سندروم داون و نقایص لوله‌های عصبی

برای دانلود پی دی اف بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • بهناز علی‌اکبری
  • حسین قهرمانی
  • سندرم داون
  • کروموزوم ۲۱
  • منگولیسم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *