سازمان انتقال خون ایران در مسیر تعالی و پیشرفت

سازمان انتقال خون ایران در مسیر تعالی و پیشرفت

بزرگداشت .نهم مرداد، روز ملی اهدای خون

محمدعلی ترابی گودرزی

مدیر روابط عمومی سازمان انتقال خون ایران

Good.s1380@.gmail.com

 

یک نفر از هر سه نفری که وارد بیمارستان می‌شوند، به خون نیاز پیدا می‌کنند. یک مجروح حادثه رانندگی ممکن است به بیش از ۵۰ واحد خون، یک بیمار سرطانی ممکن است به بیش از ۸ واحد پلاکت در هر هفته و یک گیرنده پیوند خون ممکن است به بیش از ۵۰ واحد گلبول‌های قرمز، ۳۰ واحد پلاکت و ۲۵ واحد پلاسما نیاز داشته باشد. امروزه میلیون‌ها واحد خون در دنیا اهدا شده و به مصرف می‌رسد، به‌طوری‌که می‌توان از اهدای خون به‌عنوان شایع‌ترین پیوند عضو نام برد.

امروزه انتقال خون به‌عنوان یک موضوع اساسی در نظام سلامت کشورها مطرح است. از یک سو جنبه حیات‌بخش انتقال خون و اثر تزریق خون در ادامه حیات بیماران و از سوی دیگر عوارض ناشی از تزریق خون، موجب توجه فراوان فعالان عرصه سلامت به مقوله تهیه خون سالم شده است. تزریق خون و فرآورده‌های خونی مثل سایر داروها در کنار فواید بی‌شمارش، عوارض گوناگونی را نیز می‌تواند به‌همراه داشته باشد. در حدود ۵ تا ۱۰ درصد عفونت‌های HIV در سطح جهانی از طریق تزریق خون و فرآورده‌های خونی آلوده منتقل شده‌اند. درحالی‌که هزاران نفر بیشتر از این تعداد، توسط فرآورده‌های خونی آلوده ‏به ویروس‌های هپاتیت ‏بی‎، هپاتیت سی، سیفلیس و عوامل عفونی دیگر مانند بیماری شاگاس و مالاریا ‏آلوده شده‌اند. در اینجا به چند چالش و نگرانی مهم سازمان‌های انتقال خون دنیا و اقدامات سازمان انتقال خون ایران به‌طور اجمال، پرداخته می‌شود.

 

کمبود خون سالم

نیاز به خون همیشه وجود دارد و مرتب هم در حال افزایش می‌باشد. شمار حوادث و تعداد مجروحان این حوادث که نیاز به خون پیدا می‌کنند در سطح جهانی به‌طور فزاینده در حال افزایش است، با این وجود در بسیاری از نقاط دنیا هنوز هم خون کافی برای همه بیماران نیازمند به خون، در دسترس نیست، بنابراین وضعیت انتقال خود در دنیا کاملاً ناعادلانه می‌باشد. یکی از مهم‌ترین علل کمبود ذخایر خونی، کمبود اهداکنندگان داوطلب مستمر و فرهنگ‌سازی مناسب در این زمینه است. به نظر می‌رسد اگر فقط ۵% از کل جمعیت هر کشور (که واجد شرایط اهدای خون می‌باشند) به‌طور مستمر و مداوم، خون خود را اهدا کنند، ذخایر خونی کافی برای تأمین نیاز جامعه خواهیم داشت.

در حال حاضر بیشترین اهدای خون در منطقه در ایران صورت می‌گیرد و بر اساس آخرین گزارش منتشر‌شده سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۷، حدود ۱۱۳ میلیون اهدای خون در جهان در سال ۲۰۱۳ صورت گرفته است که در این میان سهم کشورهای عضو مدیترانه شرقی حدود ۹/۹ میلیون است. از این میزان بیش از ۲ میلیون اهدای خون در ایران دریافت شده که رقم قابل‌توجهی است.

جالب توجه است که با وجود آن‌که از ابتدای انقلاب تاکنون، جمعیت کشور دو برابر گردیده، ولی اهدای خون به میزان ۱۷ برابر و فرآورده‌های خونی ۳۰ برابر شده است. از طرف دیگر جمعیت کشور ما ۱% جمعیت جهانی است، اما درصد اهدای خون ما، بالای ۲% می‌باشد؛ یعنی دو برابر میزان جهانی اهدای خون داریم. همچنین می‌دانیم که شاخص اهدای خون به‌صورت تعداد نفر اهداکننده به ازای هر هزار نفر جمعیت ارزیابی می‌شود، که اگر این شاخص بالای ۲۰ نفر باشد، وضعیت مطلوب خواهد بود. شاخص اهدای خون در کشورهای جهان به ازای هر هزار نفر جمعیت بین ۳ دهم در هزار تا ۵۶ در هزار است. متوسط نرخ اهدا در میان کشورهای با درآمد بالا ۳۲/۱، در کشورهای با درآمد متوسط ۱۴/۹ و در کشورهای با درآمد پایین۸/۷ به ازای هر هزار نفر جمعیت است. متوسط شاخص اهدا در کشورهای عضو مدیترانه شرقی ۱۴/۹ می‌باشد که این شاخص اهدای خون در کشور ایران ۲۷ واحد به ازای هر هزار نفر جمعیت است که از این نظر سرآمد کشورهای منطقه به شمار می‌رود.

 

تأمین خون از راه اهدای داوطلبانه

سالم‌ترین و ایمن‌ترین خون، خونی است که به‌وسیله سالم‌ترین اهداکنندگان، اهدا شده باشد. شیوع انواع بیماری‌های عفونی با منشأ خونی در بین اهداکنندگان داوطلب بدون چشمداشت مادی که خون خود را فقط برای اهداف انسان‌دوستانه هدیه می‌کنند، در پائین ترین حد است. با اینکه اهدای خون داوطلبانه در سطح جهانی فراگیر شده است، با این وجود در کشورهای در حال توسعه و فقیر، موارد زیادی از اهدای خون جایگزین و پولی دیده می‌شود. ۹۲% اهداهای خون در کشورهای پیشرفته در مقایسه با ۶۷% اهداهای خون در کشورهای در حال توسعه و کشورهای در حال گذار به پیشرفته از نوع اهدای خون داوطلبانه و غیرپولی بوده است. این‌ها همگی حکایت از این دارند که کشورهای در حال توسعه و فقیر، سخت با این چالش مواجه هستند. ضمناً تخمین زده می‌شود که ۲/۵ میلیون واحد خونی اهدا شده در سطح جهانی، بعد از اینکه در تست‌های تشخیص عفونت، به‌عنوان مثبت مشخص شدند، معدوم می‌شوند که هزینه‌ای معادل با ۲۱۴ میلیون دلار بر دست کشورهای مختلف می‌گذارد. اگر خون‌گیری فقط از اهداکنندگان داوطلب صورت بگیرد، احتمال مثبت بودن خون‌های اهدایی کاهش یافته و کمتر خون‌های اخذشده دور ریخته شده و هزینه اضافی را کشورها و سازمان‌های انتقال خون که اکثراً در مناطق فقیر جهان قرار دارند، متقبل می‌شوند.

درحالی‌که امروزه هنوز ۷۰ کشور در جهان به اهدای خون جایگزین و پولی وابسته‌اند، ایران از سال ۲۰۰۷ به اهدای خون صددرصد داوطلبانه دست یافته است که اولین کشور در منطقه بود و این امر به‌طور رسمی به سازمان جهانی بهداشت گزارش گردیده است. کسب موفقیت در تأمین ۱۰۰% خون داوطلبانه، به دلیل گسترش فرهنگ اهدای مستمر خون موفقیت بزرگی برای سازمان انتقال خون ایران محسوب شده و ایران را از این حیث در رده کشورهای پیشرفته قرار داده است.

 

انجام آزمایش بر روی خون‌های دریافتی

در بیشتر کشورها، آزمایش‌های فراوانی برای دستیابی به خون مطمئن و سالم بر روی خون‌های اهدایی انجام می‌گیرد؛ اما در اغلب کشورهای در حال توسعه حتی مهم‌ترین آزمایش‌های اجباری اصلی برای بیماری‌هایی نظیر ایدز، هپاتیت B یا هپاتیت C هنوز انجام نگرفته و هرساله تعداد ۶ میلیون تستی که باید بر روی خون‌های اهدایی صورت گیرد، انجام نمی‌شود. سازمان بهداشت جهانی توصیه می‌کند که حداقل همه خون‌های اهدایی برای انتقال خون، باید از نظر وجود عوامل بیماری‌زای ایدز، هپاتیت بی، هپاتیت سی و سیفلیس مورد آزمایش قرار گیرند. بیشتر کشورهای فقیر و در حال توسعه به دلیل کمبود پرسنل آموزش‌دیده، کیفیت پائین کیت‌های تشخیصی، یا عدم تأمین مرتب این کیت‌ها و فقر سیستم‌های کیفی آزمایشگاهی، امکانات مناسبی ندارند.

در کشور ما انجام آزمایش‌های غربالگری در سازمان انتقال خون ایران مطابق با استانداردهای جهانی صورت می‌گیرد. امروزه آزمایش‌های بسیار حساس انجام‌گرفته بر روی خون‌های اهدایی باعث شده نگرانی انتقال آلودگی از طریق خون بسیار کمتر از نگرانی برای احتمال تصادف رانندگی باشد، برای مثال با وجود افراد مبتلا به ویروس HIV، اهداکنندگان خون یک‌صد برابر سالم‌تر از جمعیت عمومی هستند که این شاخص در خصوص هپاتیت C هفت برابر و در هپاتیت B حدود پنج تا هفت برابر است.

 

استفاده از خون و فرآورده‌های خونی در مواقع ضروری

از مهم‌ترین توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت، عدم استفاده از خون و فرآورده‌های خونی در مواقع غیرضروری است. خون باید تنها در مواقعی تجویز شود که امکان دیگری وجود ندارد و عدم تجویز خون منجر به از دست دادن جان بیمار خواهد شد. پزشکان و کادر بهداشتی باید بیاموزند که تا حد امکان، بیماری‌هایی که در انتها به تجویز خون نیاز پیدا خواهند کرد را درست تشخیص داده و اقدامات درمانی لازم را صورت دهند. این امر منجر به عدم استفاده از خون یا فرآورده‌های خونی به‌عنوان اقدامات درمانی شده و از مصرف بی‌مورد خون کاسته می‌گردد. آموزش کادر بهداشتی درمانی هر کشور در مورد استفاده مناسب و بجای خون در مواقع موردنیاز بر عهده سازمان انتقال خون آن کشور است. استفاده نامناسب خون و فرآورده‌های خونی با افزایش احتمال خطر ابتلا به عفونت‌های قابل انتقال نیز همراه می‌باشد. در کشور ما اقدامات قانونی در این خصوص صورت پذیرفته، اما نیاز به این آموزش همیشگی باقی است.

 

مشارکت بانوان در اهدای خون

در حدود ۵۰% جمعیت جامعه را زنان تشکیل می‌دهند ولی در فعالیت‌های اجتماعی مانند اهدای خون کمتر دخالت دارند. در کشور ما متأسفانه اهدای خون بانوان کم بوده و میزان مشارکت آنان پایین می‌باشد. از مهم‌ترین عوامل کاهش مشارکت بانوان در اهدای خون در ایران، ترس از کم‌خونی و ترس از سوزن کیسه‌های اهدای خون، ترس از ابتلا به بیماری‌های عفونی مثل ایدز و هپاتیت و ضعف قوای جسمی، ممانعت شوهران از اهدای خون همسران خود و داشتن ذهنیت منفی نسبت به اهدای خون در زنان است. بانوان به‌عنوان رکن اصلی خانواده می‌توانند با مشارکت در اهدای خون، علاوه بر ترویج رفتارهای انسان‌دوستانه، در آموزش فرزندان و شرکت در عرصه فعالیت‌های خداپسندانه گام مهمی در افزایش مشارکت خانواده‌ها در اهدای خون داشته باشند. نکته مهم این است که اگر یک خانم به جمع اهداکنندگان مستمر بپیوندد به‌طور قریب به یقین خانواده او نیز در این کار مشارکت خواهند کرد.

در حال حاضر انجام تست هموگلوبین برای بررسی کم‌خونی و غلظت خون در اهداکنندگان پیش از اهدای خون و در اختیار قرار دادن مکمل‌های حاوی آهن برای اصلاح کم‌خونی به‌صورت رایگان به مراجعان برای اهدای خون در تمام مراکز انتقال خون انجام می‌شود.

 

دسترسی به فن‌آوری‌های جدید

همه خون‌های اهدایی باید از نظر بیماری‌های عفونی که از راه انتقال خون قابل انتقال هستند مورد ارزیابی قرار گیرند. البته انجام آزمایش به‌تنهایی برای پیشگیری از عفونت‌های مختلف قابل انتقال از طریق خون کافی نیست زیرا در دوره‌ای که به “دوره پنجره” معروف است، شخص اهداکننده خون هرچند که مبتلا به بیماری عفونی است، اما بیماری وی به دلیل اینکه پادتن‌ها در خون به حد کافی بالا نرفته‌اند، توسط روش‌های رایج آزمایشگاهی قابل تشخیص نیست. استفاده از فن‌آوری‌های جدید که شامل روش‌ها و کیت‌های تشخیصی دقیق و حساس (مانند بهره‌مندی از روش PCR) می‌گردد، ایمنی خون تهیه شده را بالا برده و مدت دوره پنجره را کاهش می‌دهد. متأسفانه بسیاری از کشورها قادر به تأمین دستگاه‌ها و کیت‌های نوین نبوده و در استفاده از روش‌های پیشین هم با مشکلات فراوان روبرو هستند.

در ایران برای تشخیص بیماری‌های عفونی، سیستم‌های پیشرفته و نوین و کیت‌های حساس و بسیار دقیق به‌کار گرفته شده و برای راه‌اندازی روش PCR جهت کاهش دوره پنجره، اقداماتی صورت گرفته و از طرفی سطح کیفی تأمین خون سالم به بسیاری از استانداردهای جهانی رسیده و در نتیجه روزبه‌روز شاهد کاهش فاصله با استانداردها هستیم.

به رسمیت شناخته شدن به‌عنوان مرکز همکار سازمان بهداشت جهانی در زمینه آموزش و پژوهش سلامت خون در منطقه مدیترانه شرقی سازمان جهانی بهداشت و تداوم آن، همچنین همکاری در تدوین برنامه راهبردی انتقال خون کشورهای منطقه مدیترانه شرقی سازمان جهانی بهداشت دستاورد مهمی است که نشان‌دهنده سطح بالای علمی سازمان انتقال خون ایران می‌باشد.

 

نکته آخر

انتقال خون جزء‌ حیاتی “سیستم تأمین‌کننده مراقبت‌های بهداشتی” هر کشور می‌باشد که ممکن است یک مداخله درمانی نجات‌بخش بوده‌ یا بالعکس باعث بروز پیچیدگی‌های حاد یا مزمن شده و خطر انتقال عفونت را ایجاد نماید. خون یک منبع ملی است. مسئولیت دولت‌ها است تا از “سلامت و کافی بودن” آن برای تأمین نیاز جمعیت بیماران و قابلیت دسترسی تمام افرادی که به آن نیاز دارند، اطمینان حاصل نمایند. همچنین، وظیفه دولت‌ها است تا از آموزش پزشکان جهت تجویز خون و فرآورده‌های خونی فقط در هنگام نیاز مطمئن گردند. اگرچه این امر بدون هزینه به‌دست نمی‌آید، اما بایست به این نکته توجه نمود که یک فرآورده خون ناسالم یا ناکافی، هم از جنبه انسانی و هم جنبه اقتصادی، ‌گران‌تر است. هزینه‌های انسانی تجویز‌ خون ناسالم غیرقابل محاسبه می‌باشد. ابتلا و مرگ‌ومیر ناشی از انتقال “خون ‌آلوده” عواقب بسیار گسترده‌ای، نه فقط برای گیرندگان خون، ‌بلکه برای خانواده آن‌ها، جامعه آن‌ها و کشور آن‌ها در بردارد.

درباره اهدای خون بیشتر بدانیم (قسمت اول)

پلاسما و فرآورده‌های پلاسمایی (۱)

برای دانلود فایل pdf  بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • اهدای خون
  • سازمان انتقال خون
  • محمدعلی ترابی گودرزی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *