کاهش ۷۰ درصدی خطاهای آزمایشگاهی با دانستنی‌های قبل از آنالیز قسمت ۵

کاهش 70 درصدی خطاهای آزمایشگاهی با دانستنی‌های قبل از آنالیز

کاهش ۷۰ درصدی خطاهای آزمایشگاهی با دانستنی‌های قبل از آنالیز قسمت ۵

دکتر حبیب‌اله گل‌افشان، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز

قسمت پنجم

 

جمع‌آوری انواع نمونه ادرار

آزمایش‌های مربوط به ادرار در سه دسته میکروب شناسی، آنالیز بیوشیمی و مطالعه میکروسکوپی قرار می‌گیرند. جمع‌آوری ادرار برای برخی از آزمایش‌ها به صورت راندوم، ادرار وسط، ادرار زمان‌دار، ادرار صبح اول وقت و جمع‌آوری ادرار ۲۴ ساعته و ادراری است که توسط کاتاتتر جمع‌آوری می‌شود.

ادرار راندوم را در هر زمان می‌توان جمع‌آوری کرد. از ادرار صبح اول وقت برای آنالیز روزمره استفاده می‌شود؛ زیرا غلیظ و دارای پ‌هاش اسیدی است. گفتنی است که سلول‌ها و کست‌های ادراری در pH قلیایی بسرعت از هم پاشیده می‌شوند. مثبت شدن پارامتر نیتریت که بیانگر باکتری‌اوری است نیاز به انکوباسیون حداقل ۴ ساعته ادرار در مثانه دارد و از این رو ادرار صبح اول وقت نمونه مناسبی برای تجزیه ادرار است. آزمایش تجزیه ادرار بایستی در ۲ ساعت انجام شود. برای آزمایش میکروب‌ شناسی از ادرار وسط استفاده می‌شود؛ بدین مفهوم که بیمار پس از ضد عفونی کردن دستگاه ژنیتال قسمت اول ادرار را دور ریخته سپس جریان ادرار را قطع کرده و نیمه دوم ادرار را در ظرف استریل جمع‌آوری می‌کند. چنانچه امکان فوری کشت ادرار نباشد نمونه در یخچال قرار داده می‌شود.

ادرار ۲۴ ساعته برای اندازه‌گیری آنالیت‌ها بکار می‌رود به ویژه موادی که ترشح آنها در طول روز متغیر است. برای جمع‌آوری ادرار ۲۴ ساعته بایستی به بیمار آموزش شفاهی و کتبی داد. جمع‌آوری با مثانه خالی شروع و با مثانه خالی پایان می‌پذیرد؛ بدین مفهوم که بیمار یک ظرف پلاستیکی ۴ لیتری دریافت کرده و پس از دور ریختن اولین ادرار صبح شروع به جمع‌آوری کرده و ساعت را یادداشت می‌کند. جمع‌آوری تا فردای آن روز که ادرار صبح اول وقت را در ظرف جمع‌آوری ریخته و مثانه خالی می‌شود پایان می‌پذیرد. جمع‌آوری بیش از حد برای مثال تخلیه ادرار صبح اول در ظرف موجب خطا در آزمایش می‌شود. پس از اندازه‌گیری حجم ادرار، حدود ۴۰ سی‌سی برای آنالیز آزمایشگاهی لازم است. برای اطمینان از جمع‌آوری کامل از اندازه‌گیری کراتینین استفاده می‌شود که دفع نسبتا ًثابت در ۲۴ ساعت دارد. گاهی جمع‌آوری ادرار ۲ ساعته ممکن است لازم باشد. برای مثال برای اندازه‌گیری یوروبیلینوژن که بیشترین دفع آن در بعد از ظهر است نمونه ادرار از ساعت ۲ تا ۴ عصر جمع‌آوری می‌شود.

گاهی جمع‌آوری ادرار توسط کاتاتتر صورت می‌گیرد؛ به ویژه در بیمارانی که کنترل ادراری ندارند. ادرار مثانه و ادرار یورتر(Ureter) را می‌توان با کاتاتتر جداگانه جمع‌آوری کرد و بین عفونت مثانه و کلیه افتراق داد.

اضافه کردن مواد نگهدارنده جهت جلوگیری از تغییرات بیوشیمی و از هم پاشیده شدن مواد لازم است. برای جلوگیری از رشد میکروب‌ها نمونه ادرار بایستی در یخچال قرار گیرد. اضافه کردن نگهدارنده اسیدی به ظرف ادرار بایستی با نشاندار کردن ظرف جمع‌آوری با علامت خطر همراه باشد، زیرا امکان سوختگی در تماس با اسید وجود دارد. ادرار در حین جمع‌آوری و پس از جمع‌آوری در یخچال قرار می‌گیرد و برخی از آزمایشگاه‌ها برای جلوگیری از خطر سوختگی در هنگام تحویل نمونه به آزمایشگاه مواد نگهدارنده اسیدی به آن می‌افزایند. برای مثال آنالیت‌هایی مانند کلسیم چنانچه ادرار اسیدی نشود رسوب کرده و اندازه‌گیری نمی‌شوند.

برای آنالیز ادرار هر چند نیاز به نگهدارنده نیست ولی بایستی تجزیه ادرار روی نمونه غلیظ و تازه صورت گیرد. گفتنی است که در ادرار رقیق (وزن مخصوص کمتر از ۱/۰۱۵) و پ‌هاش قلیایی به سرعت سلول‌ها و کست‌های ادراری پاشیده می‌شوند. نمونه بایستی ظرف یک ساعت پس از جمع‌آوری به آزمایشگاه ارسال شود.

برای جلوگیری از مصرف قند توسط ارگانیزم‌ها و رشد میکروب‌ها می‌توان ۰/۵ گرم فلوراید سدیم را به ادرار ۲۴ ساعته اضافه کرد، گفتنی است که فلوراید سدیم ممکن است دارای خاصیت بازدارندگی برای واکنش آنزیمی نوار ادرار جهت گلوکز باشد. قرص‌های نگهدارنده حاوی فرمالین، جیوه، بنزوات (قرص ۹۵ میلی‌گرمی برای ۲۰ سی‌سی ادرار) وزن مخصوص ادرار را حدود ۰/۰۰۲ به ازای هر قرص افزایش می‌دهند. اسید بوریک در غلظت یک گرم در دسی‌لیتر محافظ آنالیت‌هایی مانند استریول و استروژن، آلدوسترون و کرتیزول تا ۷ روز می‌باشد. اسید بوریک همچنین با تنظیم pH در محدوده ۶ محافظ سلول‌های ادراری و کست‌ها بوده و در تجزیه ادرار بجز پارامتر pH تداخلی ایجاد نمی‌کند.

اسید بوریک یک نگهدارنده باکتریو استاتیک است و خاصیت کشتن میکروب‌ها و جلوگیری از رشد مخمر را ندارد.

برای اندازه‌گیری کاتکول آمین‌ها و وانیل مندلیک اسید VMA (Vanillyl mandelic) و ۵- هیدورکسی ایندول استیک اسید حدود ۱۰ سی‌سی هیدروکلریک اسید ۶ نرمال به ظرف ۳ تا ۴ لیتری اضافه می‌شود. پ‌هاش کمتر از ۳ برای اندازه‌گیری آنالیت‌های فوق مناسب است. بهرحال pH پایین موجب تخریب سلول‌های ادراری و رسوب اسید اوریک می‌گردد. برای اندازه‌گیری آنالیت‌های دیگر در ادرار قرار دادن آن در یخچال کفایت می‌کند.

یافته‌های نامطلوب با تأخیر در انجام آزمایش ادرار

  • تکثیر میکروب‌ها و رسوب کریستال‌ها موجب رنگ کدر ادرار می‌شود.
  • کروماژن‌های ادراری از قبیل هموگلوبین، پورفیرین‌ها، هموژنتیسیک اسید و ملانین با مانده شدن ادرار تجزیه شده و تغییر رنگ می‌دهند.
  • گلوکز توسط میکروب‌ها به اسید و الکل تبدیل می‌شود. با فرار مولکول‌های Co2 از ادرار و تجمع آمونیاک، PH قلیایی شده و موجب از هم پاشیده شدن عناصر سلولی و کست‌های ادرار می‌گردد. مصرف قند ممکن است با دریافت پاسخ منفی کاذب برای قند همراه شود.
  • تبخیر استون و تجزیه استواستیک اسید توسط میکروب‌ها منجر به دریافت پاسخ کاذب منفی برای اجسام کتونی می‌گردد.
  • تابش نور به بیلیروبین موجب تغییر شکل ایزومری آن و اکسید شدن به بیلیوردین گردیده که در این حالت با معرف قطعه نمایشگر که خاص بیلیروبین است واکنش منفی یا واکنش کم می‌دهد. آنالیت یوروبیلینوژن نیز به نور حساس است.
  • مانده شدن ادرار باعث تکثیر و تجمع میکروب‌ها و مثبت شدن کاذب تست نیتریت می‌گردد، از طرف دیگر با تبدیل نیتریت به نیتروژن و تبخیر آن موجب منفی کاذب در تست نیتریت می‌شود.
  • در ادرار رقیق و قلیایی سلول‌ها و کست‌ها بسرعت از هم پاشیده می‌شوند.

ظروف جمع‌آوری ادرار برای آنالیز روزمره بایستی دارای دهانه گشاد بوده و از مواد شفاف برای بررسی رنگ ساخته شده باشد. ظرف گنجایش ۵۰ سی‌سی دارد و حدود ۱۲ سی‌سی برای آنالیز میکروسکوپی کافی است. نام و نام خانوادگی بیمار و زمان نمونه گیری بایستی روی ظرف جمع‌آوری قید شود. نبایستی با تصور اینکه تهیه نمونه ادرار آسان است آزمایش را به تأخیر انداخت. نمونه ادرار بایستی سریع به آزمایشگاه منتقل و ظرف ۲ ساعت آنالیز شود. نمونه‌ای که احتمال داده می‌شود در طی ۲ ساعت آنالیز نگردد را بایستی در یخچال قرار داده یا به آن نگهدارنده اضافه کرد. نگهداری در حرارت ۲ تا ۸ درجه موجب کاهش رشد میکروب‌ها و کاهش متابولیسم می‌گردد و برای کشت می‌توان آن را تا ۲۴ ساعت در یخچال قرار داد.

توجه داشته باشید که سرد شدن ادرار موجب افرایش کاذب وزن مخصوص با یورینومتر (urinometer) و رسوب کریستال‌های فسفات و اورات گشته و مطالعه میکروسکوپی را دشوار می‌سازد. واکنش‌های رنگی نوار ادراری نیاز به ادرار با دمای اتاق دارد. برای ارسال نمونه به آزمایشگاه دوردست بایستی به نمونه نگهدارنده (preservative) اضافه کرد. نگهدارنده ایده‌آل بایستی خاصیت کشندگی برای میکروب‌ها داشته باشد، از فعالیت آنزیم اوره‌آز (urease) جلوگیری کند، سلول‌ها و کست‌ها را نگه دارد و با واکنش‌های نوار تداخلی نداشته باشد.

جمع‌آوری انواع نمونه ادرار

نمونه راندوم (Random urine)

نمونه راندوم را در هر زمان می‌توان جمع‌آوری کرد. از آنالیز نمونه راندوم برای تشخیص موارد غیر طبیعی واضح استفاده می‌شود. گاهی آنالیز نمونه راندوم ادرار ممکن است به علت رقیق بودن، موجب منفی کاذب در آنالیت‌های شیمی یا کاهش تعداد سلول‌های ادراری گردد و یا تهیه نمونه پس از فعالیت ورزشی یا خوردن برخی از مواد غذایی موجب مثبت کاذب در برخی آنالیت‌ها گردد.

ادرار اول صبح (First Morning Specimen)

ادرار اول صبح یک نمونه ایده‌ال جهت آزمایش ادرار است. جهت جلوگیری از نتایج منفی کاذب ناشی از ادرار رقیق، بهتر است برای تست حاملگی از اولین ادرار صبح استفاده شود. این نمونه تراکم ایده‌آلی از انواع گلبول‌ها و سلول‌ها و کست‌ها ایجاد می‌کند و به علت pH اسیدی، پاشیده شدن کست و سلول‌های ادراری بسیار کندتر از ادرار قلیایی و رقیق است.

برای تشخیص پروتئین اوری ارتوستاتیک از مقایسه پروتئین ادرار صبحگاهی با پروتئین ادرار پس از ایستادن و راه رفتن استفاده می‌شود. در این حالت نمونه صبحگاهی برای پروتئین اوری منفی و پس از ایستادن و راه رفتن مثبت می‌شود. بایستی به بیمار آموزش داده شود که نمونه حداکثر ظرف ۲ ساعت به آزمایشگاه ارسال شود.

ادرار صبح ناشتا یا دومین ادرار صبحگاهی (Fating specimen)

تفاوت این نمونه از اولین نمونه صبحگاهی آنست که در این حالت پس از خالی کردن مثانه در صبح یک نمونه دیگر ادرار بعد از مدتی ناشتایی تهیه می‌شود. این نمونه حاوی متابولیت‌های غذایی شب قبل نبوده و برای پیگیری قند دارای ارزش است. گاهی آزمایش قند خون یک بیمار دیابتی که دارو مصرف می‌کند زیر آستانه دفع ادراری بوده ولی آزمایش قند ادرار نمونه اول صبح مثبت است که ممکن است ناشی از ادرار شب قبل باشد که در مثانه باقی مانده است.

نمونه ادراری ۲ ساعت بعد از خوردن غذا (۲H post prandial)

در این حالت به بیمار آموزش داده می‌شود که درست قبل از خوردن غذای حاوی کربوهیدارت مثانه را خالی و پس از ۲ ساعت از خوردن، نمونه ادراری را جمع‌آوری کند. اندازه‌گیری قند ادرار در این حالت و قند خون دو ساعته برای پیگیری بیمار مبتلا به دیابت ارزشمند است.

نمونه ادراری برای آزمایش تحمل گلوکز

در آزمایش تحمل گلوکز حدود ۱۰۰ گرم محلول گلوکز نوشیده شده و با توجه به تشخیص بیماری در زمان‌های ناشتا (قبل از نوشیدن محلول گلوکز) و نیم ساعت، یک ساعت، دو ساعت، سه ساعت و گاهی تا ۴ ساعت، ۵ ساعت و ۶ ساعت از بیمار نمونه خون جهت اندازه‌گیری گلوکز تهیه می‌گردد. ادرار بیمار در ساعات مختلف برای کتون و قند نیز آزمایش گردیده و با جواب‌های قند خون مقایسه می‌شود.

ادرار وسط (Mid stream)

جمع‌آوری تمیز ادرار وسط به علت آلودگی کمتر با سلول‌های اپی‌تلیال و میکروب‌های پیشابراه نمونه قابل قبولی برای کشت و آنالیز ادرار است. برای جمع‌آوری چنین نمونه‌ای بایستی به بیمار یک ماده تمیز کننده و یک ظرف استریل و آموزش لازم داده شود. از ضد عفونی کننده‌های قوی مانند هگزاکلروفن و پوویدون آیودین (povidone – Iodine) نبایستی استفاده شود.

به بیمار آموزش داده شود که نخست دست‌ها را با آب و صابون شستشو داده و محل اطراف پیشابراه را آبکشی کرده و سپس با ضد عفونی کننده ملایم مانند آب و صابون منطقه را دایره‌وار تمیز کند و سپس با گاز مرطوب دایره‌وار ماده ضد عفونی را پاک کند. برای جمع‌آوری از ظرف استریل با دهانه گشاد استفاده شود. برای جمع‌آوری ادرار وسط بایستی قسمتی از ادرار را دور ریخت و سپس ادرار را نگه داشت و بقیه را در ظرف استریل جمع‌آوری کرد. ادرار بایستی مستقیماً از پیش‌آبراه (urethra) بدون تماس با پوست اطراف وارد ظرف شود.

جمع‌آوری ادرار برای سنجش داروها و مواد مخدر

برای سنجش داروها و مواد مخدر بویژه در موارد قانونی بایستی نمونه را با مستندات تحویل گرفت و زنجیره حفاظت و قرنطینه بودن نمونه (chain of custody) از زمان گرفتن نمونه تا ارسال به آزمایشگاه را رعایت کرد. شخصی که نمونه را تحویل می‌گیرد و یا منتقل می‌کند بایستی مورد اطمینان باشد. جمع‌آوری ادرار در مواردی ممکن است نیاز به حضور شاهد (witnessed) داشته باشد. برای اطمینان از اینکه ادرار توسط آب رقیق نگردیده دمای آن تا ۴ دقیقه از گرفتن نمونه بایستی در گستره ۳۷/۷-۳۲/۵ درجه باشد.

ادرار ۲۴ ساعته (۲۴ Hours specimen)

گاهی نیاز به سنجش مقدار دقیق یک آنالیت در ادرار است و گزارش نتیجه به صورت منفی یا مثبت ارزش تشخیصی ندارد. برای اندازه‌گیری کمی آنالیت‌ها نیاز به جمع‌آوری ادرار زمان‌دار (Timed) است. برای مثال برخی از مواد محلول در ادرار از قبیل کاتکول آمین‌ها و ۱۷- هیدروکسی استروئید و الکترولیت‌ها دارای نوسان دفع ادراری و تغییرات روزانه هستند، بدین مفهوم که دفع ادراری آنها در صبح کمترین و در عصر بیشترین است.

برای مثال در بیماری فئوکروموسیتوما افزایش فشار خون به صورت حمله‌ای به علت ترشح کاتکول آمین‌ها مشاهده می‌شود. افزایش ترشح کاتکول آمین‌ها در این حالت در طول روز قابل پیش‌‌بینی نبوده و سنجش متابولیت‌های کاتکول آمین یا VMA (Vanly mandelic acid) در ادرار ۲۴ ساعته معنی‌دار می‌گردد. جمع‌آوری ادرار ۲۴ ساعته با مثانه خالی شروع و با مثانه خالی پایان می‌پذیرد. بدین مفهوم که اولین ادرار صبح شروع جمع‌آوری را دور ریخته و از آن پس تا روز بعد با جمع کردن اولین ادرار صبح، نمونه‌گیری پایان می‌پذیرد. نمونه ۲۴ ساعته کاملاً مخلوط گردیده و حجم آن اندازه‌گیری می‌شود. بایستی توجه کرد که در فواصل جمع‌آوری بایستی ظرف نمونه را در یخچال یا در قطعات یخ قرار داد.

گاهی برای اندازه‌گیری آنالیت‌های خاص در ادرار ۲۴ ساعته احتیاج به نگهدارنده‌های مخصوص است که به ظرف جمع‌آوری اضافه شده و یا قبل از انجام آزمایش به ادرار ۲۴ ساعته اضافه می‌شود.

 

ادرار جمع‌آوری شده با کاتاتتر (Catheterized)

این نمونه ادراری تحت شرایط استریل از طریق وارد کردن کاتاتتر به مثانه جمع‌آوری شده و درخواست شایعی برای کشت ادرار است. چنانچه درخواست آنالیز ادرار هم شده باشد نخست بایستی کشت داده شود. گاهی برای ارزیابی کار هر کلیه نمونه ادرار مخصوص همان کلیه با وارد کردن کاتاتتر به یورتر هر کلیه تهیه می‌شود.

 

نمونه ادرار سوپراپوبیک (Suprapubic Aspiration)

در این حالت با ورود سوزن به مثانه نمونه ادرار در سرنگ تهیه می‌شود و با توجه با اینکه مثانه تحت شرایط نرمال بایستی استریل باشد از این رو نمونه‌ای مناسب جهت کشت است. در مواردی که نتیجه کشت ادرار به صورت چند میکروبی مثبت است کشت ادرار سوپراپوبیک با رشد حتی یک میکروب حائز اهمیت بالینی است.

ادرار سوپراپوبیک

 

جمع‌آوری سه لوله‌ای نمونه ادرار (Three glass collection)

در این حالت قسمت نخست ادرار که پیشاآبراه (Urethra) را شستشو می‌دهد در لوله شماره یک و ادرار وسط در لوله دوم و سپس ترشحات پروستات با ماساژ به همراه باقی مانده ادرار در لوله سوم ریخته می‌شود. آزمایش کشت روی هر سه لوله انجام گرفته و لوله اول و سوم مورد آزمایش میکروسکوپی قرار می‌گیرد. چنانچه تعداد گلبول‌های سفید و باکتری‌ها در میدان HPF در لوله سوم حدود ۱۰ برابر نمونه لوله شماره یک باشد عفونت پروستات ممکن است مطرح شود. کشت مثبت لوله دوم عفونت‌های کلیه و مثانه را مطرح می‌کند و در این حالت نتایج لوله سوم برای عفونت قطعی پروستات فاقد اعتبار است. مثبت شدن کشت در لوله اول یا حضور بیشتر گلبول‌های سفید در این لوله احتمال یورتریاتیس (Urethritis) را مطرح می‌کند.

 

جمع‌آوری نمونه ادرار در اطفال

جمع‌آوری ادرار در کودکان مشکل است و برای جمع‌آوری نمونه ادرار جهت آنالیز و کشت از کیسه‌های جمع‌آوری مخصوص برای پسر بچه‌ها و دختر بچه‌ها استفاده می‌شود که با چسب غیر آلرژی‌زا به دستگاه ادراری می‌چسبد.

برای کشت ادرار پس از تمیز کردن ناحیه ادراری با مواد ضد عفونی کننده اقدام به بستن کیسه جمع‌آوری می‌شود. در موارد لزوم می‌توان نمونه استریل را با سوزن از طریق سوپراپوبیک یا کاتاتتر تهیه کرد.

نگهدارنده‌های ادراری

حرارت یخچال در تست‌های شیمی به شرط گرم کردن نمونه قبل از آنالیز دخالتی ندارد و تا ۲۴ ساعت از رشد میکروب‌ها جلوگیری می‌کند ولی موجب افزایش وزن مخصوص با یورینومتر و رسوب کریستال‌های فسفات و اورات می‌شود.

  • تیمول (Thymol) نگهدارنده خوب برای گلوکز و رسوب ادراری است ولی با آزمایش رسوبی پروتئین تداخل دارد.
  • اسید بوریک (boric acid) نگهدارنده خوب برای پروتئین و رسوب ادراری است و در آنالیز روزمره ادرار بجز pH تداخلی ندارد. اسید بوریک pH را حدود ۶ تنظیم می‌کند و در غلظت ۱۸ گرم در لیتر خاصیت باکتریواستاتیک دارد و از این رو برای حمل نمونه برای کشت می‌توان مورد استفاده قرار داد. از اسید بوریک در اندازه‌گیری آلدوسترون و کرتیزول ادرار ۲۴ ساعته استفاده می‌شود که برای این منظور ۱۰ گرم به ظرف جمع‌آوری اضافه می‌شود.
  • فرمالین یک نگهدارنده عالی برای رسوب ادراری است. فرمالین مانند یک ماده احیاگر عمل می‌کند و در تست‌های نوار ادراری همانند ویتامین C در آزمایش‌های سنجش گلوکز، خون، استراز لکوسیتی و تست احیای مس دخالت می‌کند. برای نگهداری کست‌ها و سلول‌ها ظرف جمع‌آوری ادرار را با فرمالین آبکشی کنید.
  • تولوئن (Toluene) در آزمایش‌های روزمره دخالتی ندارد ولی در سطح شناور مانده و چسبندگی به پیپت‌ها و مواد آزمایشگاهی پیدا می‌کند.
  • فلوراید سدیم بازدارنده گلیکولیز بوده و خاصیت بازدارندگی برای آزمایش‌های نوار ادراری از قبیل قند، خون و استراز لکوسیتی دارد. فلوراید سدیم نگهدارنده خوبی برای آنالیز داروهاست.
  • فیکساتیو ساکومانو (Saccomanno) نگهدارنده سلول‌های ادراری و مناسب برای مطالعات سیتولوژی است.
  • از سدیم پروپیونات به عنوان نگهدارنده تجارتی در لوله‌های قرمز آلبالوئی/ زرد استفاده می‌شود و تا ۷۲ ساعت نمونه در حرارت اتاق پایدار و برای آنالیز دستگاهی سازگار است.
  • از اسید بوریک به عنوان نگهدارنده در لوله‌های خاکستری استفاده می‌شود و نمونه تا ۴۸ ساعت پایدار است.
  • لازم به یادآوری است که نگهدارنده‌های تجاری ممکن است حاوی چند نوع ماده نگهدارنده باشند و از این رو مطالعه ترکیبات نگهدارنده قبل از انجام آزمایش ادرار باید انجام شود.
  • از اسیدهیدروکلریک ۶ نرمال برای آنالیز ادرار ۲۴ ساعته برای اندازه‌گیری کلسیم، کاتکول آمین‌ها، سیستین، ۵- هیدورکسی ایندول استیک اسید و وانیل مندلیک اسید استفاده می‌شود که برای این منظور ۱۰ سی‌سی به ظرف جمع‌آوری اضافه می‌شود. برای کم کردن خطر سوختگی با اسید اضافه کردن اسید در هنگام تحویل نمونه به آزمایشگاه صورت می‌پذیرد.

تجهیزات حفاظت پرسنل

گان مقاوم به نفوذ مایعات، دستکش، محافظ چشم و صورت از ابزار اولیه حفاظت پرسنل هستند. در هنگام کار با نمونه، دست زدن به ابزار نصب شده در آزمایشگاه و تجهیزات آزمایشگاهی بایستی دستکش پوشید. چنانچه نمونه‌گیری نیاز به دست زدن به بیمار دارد بایستی دستکش را برای هر بیمار تعویض کرد. پوشیدن دستکش جایگزین شستشوی دست‌ها نیست و هر وقت که دستکش بیرون آورده شود بایستی شستشوی دست‌ها نیز انجام شود. انواع مختلف دستکش استریل و غیر استریل، پودری و بدون پودر، لاتکس و غیر لاتکس فراهم است. گفتنی است که آلرژی به لاتکس در میان پرسنل رو به افزایش است. واکنش آلرژی پوستی با لاتکس به صورت درماتیت موضعی با لکه‌های خشک همراه با خارش تظاهر می‌کند. واکنش‌های حاد آلرژیک ممکن است به صورت برافروختگی صورت و اشکال در تنفس بروز کند و از این رو شستشوی دست پس از بیرون آوردن دستکش موجب کاهش واکنش‌های آلرژیک می‌گردد. هر گونه واکنش آلرژیک بایستی به اطلاع سوپروایزر رسانیده شود زیرا برخی از واکنش‌ها ممکن است بسیار جدی باشد.

پوشش مقاوم به نفوذ مایعات همراه با مچ‌بند برای محافظت لباس و پوست از آلودگی با ترشحات نمونه لازم است. دستکش بایستی تا روی مچ‌بند کشیده شود و تکمه‌های لباس به طور کامل بسته شود. گان یک بار مصرف بایستی در جا ظرفی زباله‌های خطرناک بیولوژیک و چنانچه یک بار مصرف نباشد در جا ظرفی مخصوص لباسشویی بیمارستان قرار داده شود.

جابجا کردن نمونه، ریختن نمونه در ظروف دیگر، سانتریفوژ نمونه و شکسته شدن لوله نمونه در سانتریفوژ ممکن است با ایجاد قطرات ریز نمونه در هوا (aerosole) موجب آلودگی مخاط گردد، و از این رو کاربرد محافظ چشم و صورت اجباری است. نمونه بیمار هرگز نبایستی در لوله بدون سرپوش یا سانتریفوژ بدون سرپوش سانتریفوژ گردد.

 

دورریزی مواد زاید بیولوژیکی (disposal of biologic waste)

تمام زباله‌های بیولوژیک بجز ادرار را بایستی در ظرف مخصوص که با علامت خطر بیولوژیک نشاندار شده دور ریخت و بوسیله سوزاندن یا اتوکلاو کردن اقدام به ضدعفونی کرد. زباله‌های خطرناک نیز ممکن است توسط یک شرکت معتبر جمع‌آوری و ضدعفونی گردد.

نمونه ادرار را می‌توان در وان دستشویی خالی کرد و مواظب بود که به اطراف ترشح نشود. روزانه بایستی وان دستشویی را با محلول هیپوکلریت با رقت ۱:۵ یا ۱:۱۰ ضد عفونی کرد. رقت‌های هیپوکلریت سدیم در ظروف پلاستیکی به شرط اینکه از نور محافظت گردند تا یک ماه قابل استفاده است. از هیپوکلریت سدیم نیز برای ضد عفونی کردن قطرات ترشح شده به اطراف استفاده می‌شود و بایستی اجازه داد تا هیپوکلریت سدیم توسط هوا در سطوح آلوده شده خشک شود. ظروف خالی ادرار را می‌توان به عنوان زباله‌های غیر بیولوژیک خطرناک دور ریخت.

 

شستن دست‌ها (Hand washing)

آلودگی دست از مهم‌ترین راه‌های انتقال عفونت است. پرسنل آزمایشگاه بایستی در مواد زیر اقدام به شستشوی دست کنند:

  • بعد از بیرون آوردن دستکش
  • قبل از ترک محل کار
  • هر زمان که دست آلوده شود (خون، مایعات بدن، ترشحات و مواد آلوده)
  • قبل از رفتن به محل استراحت یا پذیرایی
  • قبل و بعد از استفاده از امکانات حمام

مراحل صحیح شستن دست

  • دست‌ها را با آب گرم خیس کنید
  • با صابون ضد میکروب دست‌ها را مالش داده تا کف ایجاد شود و صدای اصطکاک دست‌ها شنیده شود.
  • مالش دست‌ها بایستی بین انگشتان، زیر ناخن‌ها، زیر حلقه تا مچ برای حداقل ۱۵ ثانیه ادامه یابد.
  • دست‌ها را در وضعیت پائین گرفته و آبکشی کنید.
  • با حوله کاغذی دست‌ها را خشک کرده و برای بستن شیر آب از دستمال کاغذی استفاده کنید تا از آلودگی مجدد دست‌ها جلوگیری شود.

رنگ ادرار

رنگ زرد ادرار به علت ترشح یوروکروم است که در رابطه با سرعت متابولیسم بوده و در مواردی از قبیل تب، پرکاری تیروئید و گرسنگی افزایش می‌یابد. دفع اندکی از پیگمان‌های یوروبیلین و یورواریترین که صورتی هستند در رنگ‌دهی ادرار نیز نقش دارند. پرنوشی و کم‌نوشی در یک فرد نرمال ممکن است ادراری به رنگ آب تا زرد تیره تولید کند.

ادرار قرمز (Red urine)

ادرار قرمز یا قرمز قهوه‌ای از رنگ‌های غیر طبیعی شایع است. هماچوری، هموگلوبین‌اوری و میوگلوبین‌اوری تولید رنگ‌های صورتی، قرمز و قرمز قهوه‌ای می‌کنند و هر سه مورد فوق توسط قطعه نمایشگر خون در نوار ادراری مثبت می‌شوند. در هموگلوبین‌اوری و میوگلوبین‌اوری ادرار به رنگ قرمز شفاف است، در حالی که گلبول‌های قرمز در هماچوری به ادرار رنگ قرمز کدر می‌دهند. در میوگلوبین اوری رنگ پلاسما نرمال ولی در هموگلوبین اوری ممکن است صورتی باشد.

در بیماری‌های پورفیریا از اختلالات سنتز هیم (Heme) که با علائم بالینی گوارشی، پوستی و نورولوژیک همراه است رنگ ادرار از قرمز تا نرمال متغیر است و گاهی رنگ ادرار این بیماران با مانده شدن در آزمایشگاه قرمز می‌گردد. گاهی رنگ قهوه‌ای ادرار در بیماران مبتلا به هموگلوبین‌های ناپایدار به علت دفع ترکیبات دای‌پیرول (bili fuscin) بوده که با قسمت‌های نمایشگر بیلیروبین و خون واکنشی نمی‌دهند.

داروهایی از قبیل ریفامپین، فنوتیازین و رنگ‌های غذایی  ادرار را قرمز می‌کنند. چغندر به علت داشتن آنتوسیانین در برخی افراد تولید رنگ قرمز در ادرار قلیایی می‌کند.

ادرار قهوه‌ای تیره تا سیاه (cola color)

هموگلوبین‌اوری و میوگلوبین‌اوری در پ‌هاش اسیدی ادرار با گذشت زمان به رنگ تیره جلوه می‌کند. گفتنی است که در هموگلوبین‌اوری، پلاسما و ادرار ممکن است هر دو به رنگ صورتی یا قرمز باشند، در حالی که در میوگلوبین‌اوری افزایش سرعت دفع میوگلوبین ممانعت از صورتی یا قرمز شدن پلاسما می‌کند. مصرف ال‌دوپا، ترکیبات آهن، مترونیدازول، کلروکوئین، نیتروفورانتوئین با رنگ‌های ادراری قرمز تا قهوه‌ای تیره همراه هستند. دفع هموژنتیسیک اسید (Homogentisic) یا آلکاپتون (دای هیدروکسی فنیل استیک اسید) با مانده شدن ادرار به رنگ سیاه در می‌آید. دفع اسید فوق ناشی از کمبود هموژنتیسیک اسید اکسیداز است که در کاتابولیسم فنیل‌آلانین و تیروزین نقش دارد. بیماری الکاپتونوری ممکن است با تیره شدن قنداق نوزاد (black diaper) و در بزرگسالی با پیگمان سیاه در کارتیلاژ (ochronosis) جلوه کند. سیاه شدن ادرار ممکن است ۱۲ تا ۲۴ ساعت طول بکشد و تیرگی نخست در سطح ادرار ظاهر می‌شود. قلیایی کردن ادرار گرایش به رنگ تیره را سرعت می‌بخشد.

در آزمایش قلیا (Alkali test) افزودن سود ۱۰% به ادرار بیمار مبتلا به الکاپتون‌اوری موجب پیدایش رنگ قهوه‌ای تیره در یک تا دو دقیقه می‌شود. افزایش تولید ملانین در ملانوم بدخیم ممکن است ادرار را به رنگ سیاه درآورد.

 

رنگ‌های گوناگون ادرار

زرد قهوه‌ای

رنگ زرد قهوه‌ای که با تکان دادن لوله ادرار، ایجاد کف زرد کند بیانگر بیلیروبین است و با این شیوه می‌توان ادرار زرد پر رنگ ناشی از بی آبی بدن که ایجاد کف سفید می‌کند را افتراق داد. در یرقان انسدادی شدید ادرار ممکن است به رنگ سبز تیره در آید.

قرمز نارنجی یا نارنجی قهوه‌ای

یوروبیلینوژن بی‌رنگ است ولی تبدیل آن به یوروبیلین در مجاورت هوا و پ‌هاش اسیدی رنگ نارنجی به ادرار می‌دهد. یوروبیلین ایجاد کف زرد نمی‌کند. رنگ‌های غذایی و داروهایی مانند سولفاسالازین، کمپلکس ویتامین B، ریبوفلاوین، نیتروفورانتوئین پیریدیوم(pyridium)  به ادرار رنگ نارنجی می‌دهند. ادرار غلیظ نیز رنگ نارنجی دارد.

رنگ ابری

رنگ ابری علل گوناگون از قبیل رسوب کریستال‌های ادراری دارد. کریستال‌های فسفات، اورات آمونیوم و کربنات‌ها در pH قلیایی ادرار رسوب کرده و با اضافه کردن اسید به ادرار حل می‌شوند. کریستال‌های اسید اوریک و اورات‌ها در دمای ۶۰ درجه حل شده و ادرار کدر را شفاف می‌سازد. رنگ ابری ادرار ممکن است ناشی از حضور سلول‌های چرکی، اسپرماتوزوا، رشته‌های مخاطی دستگاه ژنیتال و آلودگی ادرار به پمادها و کرم‌ها (Creams) باشد.

رنگ آبی تا سبز

حضور بیلیوردین و عفونت با میکروب سودوموناس و دفع ایندیکان (Indicans) به ادرار رنگ آبی تا سبز می‌دهد. سندرم قنداق آبی (blue diaper) ناشی از دفع ایندیکان (Indican) از اختلال در متابولیزم تریپتوفان با تولید ماده آبی رنگ ایندیکن (ایندیگوindigo) و یا ناشی از عملکرد میکروب‌ها روی تریپتوفان در روده است. داروهایی از قبیل روباکسین (متوکاربامول)، متیلن بلو و آمیتریپتلین ممکن است به ادرار رنگ آبی دهند.

رنگ شیری

بندرت ورود مایع لنفاتیک به ادرار در نتیجه فیلاریاسیس یا تروما به ادرار رنگ شیری (کایلوری chyluria) می‌دهد. چربی ادرار را می‌توان با اتر و کلروفرم استخراج کرد و از رنگ شیری کریستال‌های فسفاته افتراق داد. آلودگی ادرار به پمادهای واژینال ضد قارچ که در آنها پارافین به کار رفته نیز به طور کاذب رنگ شیری به ادرار می‌دهند.

حضور قطرات چربی (fat globules) یا اجسام چرب بیضوی (oval fat body) در ادرار لیپید اوری گفته می‌شود، اجسام چرب بیضوی، سلول‌های اندوتلیال کلیه هستند که سیتوپلاسم آنها مملو از ذرات چربی است.

قطرات چربی از چربی خنثی (تری گلیسرید) و کلسترول شکل گرفته‌اند. لیپیداوری در سندرم نفروتیک و شکستگی‌های استخوان‌های دراز و لگن ممکن است مشاهده شود.

بخاطر داشته باشید که آلودگی ادرار به پمادهای با پایه پارافین تصویری شبیه لیپیداوری می‌دهد که برای افتراق ممکن است نیاز به رنگ‌آمیزی چربی (oil red O) یا مشاهده با نور پلاریزه جهت مشاهده کلسترول باشد.

بوی ادرار

ادرار به طور نرمال دارای بوی ضعیفی شبیه ترکیبات آروماتیک (معطره) می‌باشد. رشد بیش از حد باکتری تولید بوی آمونیاک می‌کند. گفتنی است که در نارسایی حاد کلیوی به علت نکروز توبولار ادرار بی‌بو می‌باشد. هر بوی غیر طبیعی و تند ممکن است بیانگر اختلال در متابولیزم آمینه اسیدها باشد برای مثال به بوهای غیر طبیعی زیر توجه کنید.

 

اختلال بو
فنل کتون اوری بوی لانه موش (mousy)، بوی کپک
تیروزینمی بوی ترشیده (Rancid)
دفع کتواسیدها (بیماری شربت افرا) بوی شربت افرا
تری متیل آمین اوری بوی ماهی فاسد شده
متیونین بوی کره ترشیده
اسیدمی ایزووالاریک بوی عرق پا
اجسام کتونی بوی میوه

 

 

برچسبها
  • خطاهای آزمایشگاهی
  • دکتر حبیب‌اله گل‌افشان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *