اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۵)

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۵)

تألیف:

دکتر احمد مردانی

مرکز تحقیقات سازمان انتقال خون، مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون

 

ب- ضدعفونی با جوشاندن (Boiling)

با جوشاندن وسایل فلزی و شیشه‌ای در ظرف درب‌دار و به مدت ۱۰ تا ۲۰ دقیقه می‌توان آنها را ضدعفونی کرد. این روش ساده‌ترین و آسان‌ترین طریق از بین بردن بسیاری از میکروارگانیسم‌ها از جمله ویروس HIV است، به‌ویژه اگر اتوکلاو و یا فور در دسترس نباشد (موارد اضطراری یا اورژانس). با این روش، ویروس هپاتیتB  (HBV) در مدت چند دقیقه غیرفعال می‌شود و ویروس عامل بیماری ایدز (AIDS) که به حرارت بسیار حساس است در همین مدت زمان کوتاه از بین می‌رود. برای افزایش عملکرد و قدرت تخریبی این روش می‌توان بیکربنات سدیم (Sodium Bicarbonate) دو درصد به آب اضافه کرد. پس از اتمام مدت زمان جوشاندن، وسایل و ابزارها را به کمک پنسی که توسط مواد ضدعفونی‌کننده سطح بالا ضدعفونی شده است، برداشته و بلافاصله استفاده نمایید و یا در ظرفی خشک، درب‌دار و ضدعفونی‌شده با مواد ضدعفونی‌کننده سطح بالا قرار دهید و حداکثر تا یک هفته نگه‌داری کنید. با این روش می‌توان لوله‌های آزمایش (Test Tubes)، پیپت‌ها (Pipettes)، اسکالپل (Scalpel)، پنس، قیچی، سرنگ‌های شیشه‌ای و یا فلزی (Glass or Metal Syringes) را ضدعفونی کرد.

از آنجایی که اشکال مقاوم باکتری‌ها در حرارت بالای ۱۲۰ درجه سانتی‌گراد از بین می‌روند، بنابراین عمل جوشاندن متداول، استریل‌کننده نیست. برای نابودی اسپور باکتری‌ها بایستی عمل جوشاندن سه‌ تا پنج ساعت به طول بیانجامد و یا روش جوشاندن متناوب (Intermittent Boiling) مورد استفاده قرار گیرد. در جوشاندن متناوب، عمل جوشاندن در سه مرحله ۳۰ دقیقه‌ای انجام می‌شود که پس از هر مرحله جوشاندن، یک مرحله تقلیل دما نیز وجود دارد.

نکته ۱: باکتری‌هـای بدون اسپور در دمای ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد در مدت زمان ۱۰-۵ دقیقه از بین می‌روند، در حالی که حرارت ۱۲۱ درجه سانتی‌گراد به مدت ۱۵ دقیقه قادر است اشکال مقاوم (اسپورها) باکتری‌ها را نابود نماید.

نکته ۲: برای سالم‌سازی آب آشامیدنی، جوشاندن به مدت پنج دقیقه در مناطق کوهستانی روش استانداردی است، هرچند گزارش‌هایی وجود دارد که کیست‌های (Cysts)یک نوع تک‌یاخته روده‌ای به نام ژیاردیا (Giardia) در چنین شرایطی نیز زنده باقی می‌مانند. این تک‌یاخته انگلی انتشار جهانی دارد و شاخص بسیار مناسبی برای تشخیص وضعیت بهداشتی یک منطقه است.

نکته ۳: برای اطمینان از انجام فرایند ضدعفونی، بهتر است مدت زمان جوشاندن ۲۰ تا ۳۰ دقیقه باشد.

 

ج- پاستوریزاسیون (Pasteurization)

استفاده از دمای ۶۳ درجه سانتی‌گراد یا ۱۴۵ درجه فارنهایت (Fahrenheit) به مدت ۳۰ دقیقه (روش LTLT و یا Batch Method) و یا دمای ۷۲ درجه سانتی‌گراد یا ۱۶۱ درجه فارنهایت به مدت ۱۵ ثانیه (روش HTST و یا Flash Method) و سپس تقلیل سریع دما تا کمتر از ۱۰ درجه سانتی‌گراد را پاستوریزاسیون گویند. در روشی موسوم به پاستوریزاسیون UHT یا اولتراپاستوریزاسیون (UP)، از دمای ۱۳۸ درجه سانتی‌گراد یا ۲۸۰ درجه فارنهایت به مدت دو ثانیه استفاده می‌کنند. لازم به ذکر است که روش پاستوریزاسیون قادر است اکثر میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا مانند سالمونلا (Salmonella)، مایکوباکتریوم (Mycobacterium)، استرپتوکوکوس (Streptococcus)، استافیلوکوکوس (Staphylococcus) و بروسلا (Brucella) را نابود نماید.

پاستوریزاسیون تجهیزات بیهوشی و وسایل و ابزار استفاده‌شده در درمان اختلال‌هــــــای تنفســـی (Respiratory Disorders Therapy)، روش جایگزین ضدعفونی سطح بالا با استفاده از مواد شیمیایی ضدعفونی‌کننده است.

نکته ۱: روش پاستوریزاسیون، اولین بار توسط لویی پاستور (Louis Pasteur) دانشمند فرانسوی ابداع و مورد استفاده قرار گرفت.

نکته ۲: امروزه روش پاستوریزاسیون در صنایع غذایی و لبنی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نکته ۳: به روش LTLT و یا Batch Method، پاستوریزاسیون خمره‌ای (Vat Pasteurization) و همچنین Holding Method نیز اطلاق می‌شود.

 

د- تَندلی‌سازی یا تیندالیزاسیون (Tyndallization)

از این روش برای سترون‌سازی مواد حساس به حرارت بالای ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد مانند پروتئین‌ها، سرم‌ها، واکسن‌ها و برخی محیط‌های کشت میکروبی از قبیل Selenite Broth، TCBS و DCA استفاده می‌شود.

در روش تیندالیزاسیون، مواد موردنظر را به مدت ۳۰-۲۰ دقیقه در سه روز متوالی در معرض بخار ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد قرار می‌دهند و فواصل زمانی مراحل حرارت‌دهی را در دمای مطلوب رشد باکتری‌ها یعنی ۳۷ درجه سانتی‌گراد نگه‌داری می‌نمایند. اشکال رویشی باکتری‌ها در اولین روز مواجهه با بخار از بین می‌روند، اما اسپورها پس از شوک گرمایی، در فواصل زمانی مراحل حرارت‌دهی به اشکال رویشی تبدیل و در روزهای بعدی مواجهه با بخار نابود می‌شوند. موفقیت این روش به رویش اسپورها یا اشکال مقاوم باکتری‌ها وابسته است.

نکته ۱: به روش تَندلی‌سازی یا تیندالیزاسیون که اولین بار توسط جان تیندال (John Tyndall) ابداع گردید، سترون‌سازی نوبه‌ای (Intermittent Sterilization) و یا مرحله‌ای (Fractional) نیز می‌گویند. در این روش از دیگ بخارپز (Steamer) و یا اتوکلاو با شیر تخلیه باز برای ایجاد بخار استفاده می‌شود.

نکته ۲: آخرین مرحله در روش تیندالیزاسیون، مواجهه با بخار ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد است تا تمامی اشکال رویشی میکروبی موجود نابود شوند.

نکته ۳: حرارت مرطوب به‌صورت بخار به دو علت نسبت به حرارت خشک و دیگر اشکال حرارت مرطوب از کارایی بالاتری برخوردار است که عبارتند از:

الف- داشتن دمای بیشتر از ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد که سریع‌تر عوامل عفونی را از بین می‌برد.

ب- قدرت نفوذپذیری (انتشار) بالا

 

۲- حرارت خشک (Dry Heat)

در مقایسه با حرارت مرطوب، قدرت عفونت‌زدایی حرارت خشک در دماهای یکسان کمتر است، با وجود این در مواردی که به دلایلی مانند حساسیت به رطوبت نمی‌توان از حرارت مرطوب استفاده کرد، حرارت خشک بهترین گزینه انتخابی است. حرارت خشک به اشکال مختلفی مورد استفاده قرار می‌گیرد که عبارتند از:

الف- سترون‌سازی با آون (Hot Air Oven)

آون الکتریکی و یا گازی برای سترون‌سازی وسایلی که نمی‌توان آنها را اتوکلاو کرد (حساس به رطوبت و یا غیرقابل نفوذ نسبت به بخار)؛ امّا توانایی تحمل حرارت خشک حدود ۲۰۰ درجه سانتی‌گراد را دارند، بسیار مناسب است. در بیشتر آزمایشگاه‌ها بجای آون از اصطلاح فور (Four) که یک واژه فرانسوی است، استفاده می‌شود. لازم به ذکر است که روش سترون‌سازی با آون نخستین بار توسط لویی پاستور ابداع و مورد استفاده قرار گرفت، به همین دلیل به آون، اجاق پاستور هم گفته می‌شود.

دستگاه آون یا فور، دارای یک اجاق و یک محفظه یا اتاقـک دوجداره عایق‌کاری‌شده است که با جریان برق و یا گاز گرم می‌شود. این دستگاه دارای بدنه فولادی، فن (Fan)، زمان‌سنج، حرارت‌سنج، تنظیم‌کننده درجه حرارت یا ترموستات (Thermostat) و سیستم اِرت (Earth) است (شکل ۲-۶). در این دستگاه وسایل در ۱۶۰ درجه سانتی‌گراد در مدت دو ساعت، در ۱۷۰ درجه سانتی‌گراد در مدت یک ساعت، در ۱۸۰ درجه سانتی‌گراد در مدت نیم ساعت و در ۱۹۰ درجه سانتی‌گراد در مدت ۱۰-۶ دقیقه سترون می‌شوند که بـــــــــــــه مورد اخیر Rapid Heat Transfer می‌گویند (جدول ۲-۲). مدت زمان لازم برای سترون‌سازی وسایل، پس از رسیدن دمای اتاقک فور به دمای موردنظر منظور می‌گردد و نبایستی مدت زمان پس از قرار دادن وسایل در داخل فور لحاظ شود.

شکل ۲-۶: دستگاه آون (Oven) یا فور (Four)

 

پس از شروع فرایند سترون‌سازی با آون، به هیچ عنوان درب دستگاه را باز و بسته و یا ابزاری را کم و زیاد ننمایید. به‌خاطر داشته باشید که مدت زمان کلی فرایند سترون‌سازی به دلیل صرف زمان تا رسیدن به دمای موردنظر و همچنین پس از اتمام استریلیزاسیون برای سرد شدن وسایل، از مدت زمان درج‌شده در جدول ۲-۲ بیشتر خواهد شد.

 

جدول ۲-۲: درجه حرارت و مدت زمان لازم برای سترون‌سازی با آون (Oven)

درجه حرارت (سانتیگراد)

مدت‌ زمان (دقیقه)

۱۶۰

۱۲۰

۱۷۰

۶۰
۱۸۰

۳۰

۱۹۰

۶-۱۰

 

با فور می‌توان روغن‌ها، گازهای آغشته به وازلین، پودرها، سوزن‌ها، تیغ‌ها، قیچی‌ها، مته‌ها، فرزها، لوازم شیشه‌ای و آینه‌ها را سترون نمود، به عبارت دیگر، تمامی مواد، وسایل و ابزار فاقد آب، قابل سترون‌سازی با فور هستند. از دیگر کاربردهای فور علاوه بر سترون‌سازی، خشک کردن وسایل و ابزار پزشکی و آزمایشگاهی است که برای این منظور معمولاً از دمای کمتر از ۱۰۰ درجه سـانتی‌گراد استفاده می‌شود. توجه داشته باشید که سترون‌سازی روغن و پودر با دستگاه آون، در اندازه‌های کمتر از ۱۰ گرم و در ظروف شیشه‌ای و یا فلزی مقاوم به حرارت انجام‌پذیر است. لازم به ذکر است که تنها روش سترون‌سازی روغن‌ها و پودرها، استفاده از آون می‌باشد.

علیرغم نفوذپذیری ضعیف و نیاز به زمان طولانی و دمای بالا جهت سترون‌سازی در مقایسه با حرارت مرطوب و اتوکلاو، فور وسیله ارزانی است و سترون‌سازی با حرارت خشک سبب خوردگی، زنگ‌زدگی و کنـدی لبه‌های برنده وسایل فلزی نمی‌شود. سهولت و سادگی استفاده و نداشتن باقی‌مانده و سمیت (Toxicity) پس از فرایند سترون‌سازی، از دیگر مزایای استریلیزاسیون با حرارت خشک هستند. لازم به ذکر است که کدورت ظروف شیشه‌ای پس از تـکرار سترون‌سازی و سوختن درپوش‌هـای پنبه‌ای و لفاف‌های کاغذی استفاده‌شده برای بسته‌بندی ظروف شیشه‌ای، از معایب سترون‌سازی با فور می‌باشند.

برای پایش صحت فرایند سترون‌سازی و عملکرد دستگاه آون، بایستی در هر روز کاری درب و واشر نسوز آن بررسی شود و با دماسنج شاهد، صحت عملکرد حرارت‌سنج دستگاه کنترل گردد (پایش فیزیکی). در هر نوبت کاری برای اطمینان از صحت عملکرد دستگاه فور و فرایند سترون‌سازی، از نشانگرهای شیمیایی استفاده نمایید (پایش شیمیایی). همچنین، بایستی هر هفته با استفاده از نشانگرهای بیولوژیکی مانند اسپورهای باسیلوس آتروفئوس (Bacillus atrophaeus) و یا کلستریدیوم تتانی (Clostridium tetani) که به حرارت خشک بسیار مقاوم هستند، صحت فرایند سترون‌سازی و عملکرد آون مورد ارزیابی قرار گیرد (پایش بیولوژیکی).

در پایش بیولوژیکی دستگاه فور، ویال شیشه‌ای یک میلی‌لیتری حاوی یک میلیون (۱۰۶) اسپور باسیلوس آتروفئوس را در مکانی با تراکم بیش از حد وسایل و نقاط کور دستگاه قرار می‌دهند. پس از طی فرایند سترون‌سازی، ویال شیشه‌ای را به همراه لوله کشت پلاستیکی حاوی مایع کشت و یک ویال شیشه‌ای سترون‌نشده به‌عنوان شاهد مثبت (PC) به آزمایشگاه ارسال می‌نمایند. در آزمایشگاه، محتوای ویال شیشه‌ای را به‌آرامی به لوله کشت همراه انتقال می‌دهند و به مدت ۷۲ ساعت در دمای ۳۸-۳۶ درجه سانتی‌گراد انکوبه می‌کنند. تغییر رنگ مایع از نارنجی به زرد نشانه کشت مثبت و نقص عملکرد دستگاه و فرایند سترون‌سازی است. لازم به ذکر است که در صورت نابودی اسپورها، رنگ مایع ثابت (نارنجی) باقی خواهد ماند (شکل ۲-۷). از نشانگرهای شیمیایی می‌توان به لوله شیشه‌ای Browne شماره سه (Browne,s tube No.3) و شماره پنج (Browne,s tube No.5) اشاره کرد که در صورت انجام کامل و صحیح فرایند سترون‌سازی به ترتیب از رنگ قرمز به سبز و سفید تغییر رنگ می‌دهند (شکل ۲-۳).

 

شکل ۲-۷: نشانگر پایش بیولوژیکی دستگاه آون (Oven) بعد از انجام موفق فرایند سترون‌سازی

 

در پایان کار با فور تا زمانی که درجه حرارت آن به زیر ۵۰ درجه سانتی‌گراد نرسیده باشد، نبایستی درب دستگاه را باز کرد، زیرا به علت اختلاف دما، آلودگی هوای بیرون به وسایل داخل دستگاه سرایت می‌کند. از طرفی، اگر هوای سرد به‌طور ناگهانی وارد اتاقک فور شود، ممکن است سبب ترک خوردن و شکستن ظروف و وسایل شیشه‌ای گردد. پس از اتمام سترون‌سازی و سرد شدن وسایل، با استفاده از گیره‌های استریل وسایل را از محفظه دستگاه خارج نمایید و در ظروف و یا مکان‌های سترون‌شده نگه‌داری کنید. لازم به ذکر است که محل نگه‌داری وسایل و ابزارهای استریل‌شده از فرایند سترون‌سازی مهم‌تر است.

به‌طورکلی، مراحل چرخه کاری سترون‌سازی با فور عبارتند از:

۱- افزایش دما در اتاقک

۲- انتشار (نفوذ) گرما به درون محتوای اتاقک

۳- تثبیت و تداوم دمای مقرر

۴- کاهش دمای اتاقک

نکته ۱: در استریلیزاسیون با آون، افزایش درجه حرارت تا ۱۰ درجه سانتی‌گراد سبب کاهش مدت زمان سترون‌سازی تا ۵۰ درصد می‌شود.

نکته ۲: از آنجایی که سوزن‌ها و ابزارهای تیز و برنده در صورت تکرار و تداوم سترون‌سازی با گرمای خشک کند می‌شوند، نبایستی این قبیل ابزارها را در دماهای بالای ۱۶۰ درجه سانتی‌گراد استریل کرد.

نکته ۳: برای سترون‌سازی، وسایل و ابزارهای تمیز و خشک‌شده را می‌توان به سه شکل در قفسه‌های فور قرار داد که عبارتند از:

الف- بدون بسته‌بندی (باز)

ب- بسته‌بندی‌شده با ورقـه‌های آلومینیومی (Aluminium Foils)، پارچه‌های کتان دو لایه و یا پارچه‌های نسوز

ج- قرار داده‌شده در ظروف فلزی درب‌دار

نکته ۴: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی از سال ۱۳۸۵ برای پیشگیری از انتقال ویروس‌های HIV و هپاتیت، استفاده از فور در دندان‌پزشکی را ممنوع کرده است و به‌جای آن بایستی از اتوکلاوهای کلاس B برای عفونت‌زدایی وسایل و ابزار استفاده گردد.

نکته ۵: از آنجایی که فرایند سترون‌سازی در آون با اعمال دمای بالا انجام می‌گیرد، نیازی به باز کردن وسایلی مانند قیچی و درب ظروف فلزی محتوی ابزار و وسایل نیست.

نکته ۶: وسایل و ابزار را به‌گونه‌ای در دستگاه آون قرار دهید که هوای گرم به‌راحتی در اطراف و مابین آنها در جریان باشد.

نکته ۷: دهانه لوله‌های آزمایش (Test Tubes) و دو انتهای پیپت‌ها (Pipettes) را قبل از انتقال به آون با پنبه ببندید و یا پس از چیدمان در ظروف فلزی درب‌دار به فور منتقل کنید. از پارچه نسوز و یا ورقه آلومینیومی برای بسته‌بندی ظروف شیشه‌ای خاص استفاده نمایید.

نکته ۸: در هنگام کار با دستگاه‌های حرارتی مانند اتوکلاو و فور از دستکش مقاوم به حرارت و محافظ چشم استفاده نمایید.

نکته ۹: حرارت خشک علاوه بر تغییر ماهیت پروتئین‌ها و اسیدهای نوکلئیک، سبب اکسیداسیون ماکرومولکول‌های ساختار سلولی نیز می‌شود.

نکته ۱۰: از آنجایی که هوای خشک رسانای خوبی برای گرما نیست، انتشار (نفوذپذیری) حرارت در محفظه یا اتاقک فور توسط فن (Fan) انجام می‌گیرد. حرارت خشک در مقایسه با حرارت مرطوب از نفوذپذیری ضعیفی برخوردار است.

نکته ۱۱: به‌طورکلی، حرارت از طریق تشعشع (Radiation)، رسانایی (Conduction) و همرفت (Convection) به وسایل و ابزار انتقال می‌یابد.

ادامه دارد …

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۳)

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی  (Disinfection)  و گندزدایی  (Antisepsis) در مراکز پزشکی (۱)

برای دانلود فایل pdf  بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • پاستوریزاسیون
  • تیندالیزاسیون
  • جوشاندن
  • دکتر احمد مردانی
  • سترون‌سازی
  • ضدعفونی
  • گندزدایی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *