اصول سترون­سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (7)

 

اصول سترون­ سازی (Sterilization)، ضدعفونی (Disinfection) و گندزدایی (Antisepsis) در مراکز پزشکی (7)

تألیف:

دکتر احمد مردانی

مرکز تحقیقات سازمان انتقال خون، مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون

 

 

تشعشع (Radiation) و پرتوها (Rays)

رهاسازي انرژي به اشكال مختلف در فضا را پرتوتابی (Irradiation) گويند. مهم­ترين پرتوهايي كه در عمل سترون­سازي مورد استفاده قرار مي­گيرند، پرتوهاي یون­ساز یا یونیزان (Ionizing Rays) هستند كه اشعه X و گاما از جمله آن‌هاست. از آنجایی که سترون­سازی با پرتوهای یون­ساز با ایجاد گرما همراه نیست، به سترون­سازی سرد (Cold Sterilization) موسوم است.

اشعه X از برخورد الكترون (Electron) با مانع ايجاد مي­شود و برخلاف اشعه ماورای بنفش (UV) قدرت نفوذپذيري زيادي با طول­ موجي برابر 0/1 تا 40 نانومتر يا آنگستروم (Angstrom) دارد و قادر است در مدت زمان كم، كليه ميكروارگانيسم­ها و حتي سلول­ها را از بين ببرد. از آنجایی که توليد پرتو X گران و براي بدن خطرناك است، به‌عنوان استریل­ کننده مورداستفاده قرار نمي­گيرد.

اشعه UV كارايي بيشتري دارد و از جمله پرتوهاي غير يون­ساز (Non-ionizing) مي­باشد كه در ضدعفونی هوا و سطوح کاری و محيطی اتاق­های عمل (Operation Rooms)، آزمایشگاه­ها و هودهای آزمایشگاهی (Laboratory Safety Cabinets) استفاده می­شود. اين اشعـه شامل تمامي نورهـايي مي­شود كه طول ­موج آن‌ها بين 200 تا 400 آنگستروم است. طول­ موج 260 نانومتر، بیشترین قدرت ضد میکروبی را دارد.

قدرت نفوذپذيري اشعه ماورای بنفش نسبت به اشعه X کمتر است، به‌طوری‌که قادر به عبور از شیشه معمولی، پلاستیک، کاغذ، مواد ارگانیک، محلول­ها و فضاهای کدر، شیر و لایه­ های چربی نمی­باشد. به همین دلیل، از نور فرابنفش فقط براي ضدعفوني سطوح و فضاهای بدون آلودگی­های قابل رؤیت استفاده مي­شود. لازم به ذکر است که مدت زمان استفاده از اشعه ماورای بنفش، 20 دقیقه می­باشد.

اشعه UV را از نظر طول­ موج و عملكرد به سه دسته (شکل 2-14) طبقه­ بندی مي­كنند كه عبارت‌اند از:

1- UV-C با طول­ موجي بين 200 تا 290 نانومتر كه طيف ميكروب­كش اين پرتـو مي­باشد. طول­ موج 260 نانومتر، بيشترين قدرت ضد ميكروبي را دارد.

2- UV-B با طول ­موجي بين 290 تا 320 نانومتر كه طيف توليد ويتامين D است.

3- UV-A با طول­ موجي بين 320 تا 400 نانومتر كه طول ­موج خورشيدي است.

 

شکل 2-14: طبقه­ بندی اشعه ماورای بنفش (UV) برحسب طول­موج

 

از طول­ موج UV-C در لامپ­هاي میکروب­کش استفاده مي­شود. اين لامپ­ها به‌صورت ديواري و سقفي قابل‌حمل و يا قابل‌نصب در داخل كانال هواكش­ها، براي پاك­سازي هوا و عفونت­ زدايي سطوح محيطي مورد استفاده قرار مي‌گيرند. عملكرد، طول عمر و شدت‌جریان اين لامپ­ها بسته به كارخانه سازنــده، متفاوت است. به‌عنوان‌مثال يك لامپ 30 واتي ساخت شركت فيليپس (Philips)، براي ضدعفونی يك اتاق شش متر مربعي با ارتفاع سه متر كافي است.

لامپ­هاي فرابنفش طول عمر محدودي دارند، لذا بايستي زمان كاركرد آن‌ها ثبت شود. با توجه به قدرت نفوذپذيري پایین اشعه ماورای بنفش، بايستی به‌طور منظم سطح لامپ­هاي فرابنفش با الكل تميز گردد. در موقع استفاده از لامپ­هاي فرابنفش بايستي پنجره­ ها و شيشه­ ها را پوشاند و مكان موردنظر را تاريك نمود، زيرا در نور مرئي اثر ميكروب­كشي اشعه ماورای بنفش به ميزان زيادي كاهش مي­یابد.

ازآنجایی‌که اين پرتو ممكن است در پی تماس طولانی‌مدت و تابش مستقیم موجب سوختگي پوست و قرنيه گردد و ايجاد آب‌مروارید (Cataract) و حتي سرطان پوست نمايد، افراد در معرض تماس و تابش مستقيم بايستي از لباس­هاي محافظ و عينك­هاي مخصوص استفاده نمایند (شکل 2-15).

 

شکل 2-15: قدرت نفوذپذیری اشعه ماورای بنفش (UV) در پوست

 

اشعه گاما (Gamma (γ)) از جنس اشعه X است ولي طول­ موج كمتر و بالطبع خطر كمتري نيز دارد. از جمله مواد راديواكتيو كه اشعه گاما ساطع مي­كنند، مي­توان به كبالت (Co) 60، سزیم (Cs) 137 و کروم (Cr) 53 اشاره كرد. این اشعه، یکی از خطرناک­ترین پرتوهای ناشی از انفجارهای هسته ­ای است که پوست توانایی ممانعت از ورود آن را ندارد. از پرتوهاي يون­ساز براي سترون­سازی مواد غذایی، داروها، ویتامین­ها، هورمون­ها، آنتی­ بیوتیـک­ها، تنظیف، باند، نخ و دستکش جراحي، ظروف شیشه ­ای و لوازم یک‌بارمصرف در پزشكي از قبیل سرنگ­های پلاستیکی استفاده می­نمایند. تغییر طعم و مزه برخی غذاها، کاهش توان کششی مواد نساجی، ایجاد کدورت در ظروف شیشه‌ای، از مهم­ترین معایب استفاده از پرتوهای گاما هستند.

اشعه ماورای بنفش با ایجاد دایمرهای پیریمیدینی (Pyrimidine Dimers) به ویژه تیمین (Thymine) و پرتوهای یونیزان یا یون­ساز با ایجاد شکاف در یک و یا هر دو زنجیره پلی­ نوکلئوتیدی، سبب اختلال در همانندسازی دزاکسی ریبونوکلئیک اسید (DNA) و در نتیجه اختلال در سنتز پروتئین و مرگ سلولی می­شوند (شکل2-16). با توجه به قدرت عفونت­ زدایی و تحریک زایش پوستی اشعه فرابنفش، بـرخی از طول­ موج­های این پرتـو در جوان‌سازی پوست و درمان عفونت­های پوستی، زخم­های بستر، پسوریازیس (Pesoriasis) و بسیاری از بیماری­ها مورد استفاده قرار می­گیرد. تشخیص و افتراق اسکناس­های جعلی از اصل، مبارزه با حشرات موذی با استفاده از تله‌های فرابنفش و تشخیص فواصل ستاره­ ها، از دیگر کاربردهای اشعه ماورای بنفش هستند.

 

شکل2-16: چگونگی تشکیل دایمر تیمین (Thymine Dimer) در مواجهه با پرتو فرابنفش (UV)

 

اشعه مادون قرمز (IR) جزو پرتوهای غیر یون­ساز است که طول­موجی بلند­تر از نور مرئی و کوتاه­تر از امواج رادیویی دارد. این پرتو با تولید گرما منجر به سترون­سازی می­گردد. در این روش، وسایل و ابزار به مدت 12 دقیقه با درجه حرارت 180 درجه سانتی­گراد مواجه می­شوند. با توجه به دمای بالا، استفاده از اشعه مادون قرمز مختص سترون‌سازی وسایل فلزی و ظروف شیشه ­ای با تحمل دمایی حدود 200 درجه سانتی­گراد است. این روش به دلیل نیاز به تجهیزات خاص قابل استفاده در مراکز پزشکی به ویژه آزمایشگاه­های تشخیص طبی نمی­باشد.

برای پایش صحت فرایند سترون­سازی با اشعه مادون قرمز می­توان از لوله شیشه ­ای Browne شماره چهار (Browne,s tube No.4) به عنوان نشانگر شیمیایی استفاده کرد که در صورت انجام کامل و صحیح فرایند سترون­سازی، از رنگ قرمز به آبی تغییر رنگ می­دهد (شکل 2-3).

نکته 1: نور با طول­ موج بین 0/7میکرون تا حدود 0/1 میلی­متر را اشعه مادون قرمز نامند. چشم­های انسان قادر به رؤیت نور با طول­ موج بلندتر از 0/7 و کوتاه­تر از 0/4 میکرون نیست (شکل 2-17).

 

شکل 2-17: طول­موج اشعه مادون قرمز (IR)، ماورای بنفش (UV) و نورهای قابل رؤیت توسط انسان

 

نکته 2: به‌طورکلی، پرتوها را به دو دسته شامل پرتوهای یون­ساز (یونیزان) و غیر یون­ساز طبقه­ بندی می­کنند که فقط اشعه UV و مادون قرمز جزو پرتوهای غیر یونیزان می­باشند. لازم به ذکر است که پرتوهای یون­ساز را به دو دسته الکترومغناطیسی (Electromagnetic) مانند اشعه X و گاما و ذره­ای (Particulate) از قبیل پرتوهای آلفا (Alfa (α))، بتا (Beta (β)) و نوترونی (Neutron) طبـقه­ بندی می­کنند که در مقایسه با پرتوهای غیر یون­ساز، طول­ موج کوتاه­تر و قدرت نفوذپذیری و انرژی بیشتری دارند و کشنده­ تر هستند (شکل 2-18). پرتوهایی با طول‌موج بلندتر از نور قابل رؤیت یا مرئی (Visible Light) را پرتوهای غیر یونیزان گویند.

نکته 3: با توجه به توانایی نفوذپذیری و عبور اشعه فرابنفش از محلول­های صاف، از این پرتو در ضدعفونی آب استخرها و آب آشامیدنی استفاده می­شود.

نکته 4: اشکال مقاوم (اسپور) برخی از باکتری­ها به دلیل داشتن اسیدآمینه سیستئین (Cysteine) نسبت به اشعه ماورای بنفش مقاوم هستند.

 

شکل 2-18: قدرت نفوذپذیری پرتوهای یونیزان (Ionizing Rays)

 

نکته 5: مقـاومت میکروارگانیسم­ها به پرتوها در شرایط کمبود اکسیژن (Anoxia) دو تا پنج برابر و همچنین در نمونه­ های منجمد به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای افزایش می­یابد.

نکته 6: برخی از باکتری­ها آنزیم­های دارند که آسیب­های ناشی از تابش اشعه ماورای بنفش را بازسازی می­نمایند.

نکته 7: با استفاده از لامپ بخار جیوه پرفشار (High-pressure Mercury Vapor Lamp) می­توان اشعه ماورای بنفش تولید کرد.

نکته 8: برای پایش صحت فرایند سترون­سازی با پرتوهای یونیزان از اسپورهای باسیلوس پومیلوس (Bacillus pumilus) استفاده می­شود.

ادامه دارد …

سندرم پرتوی حاد

اصول سترون‌سازی (Sterilization)، ضدعفونی  (Disinfection)  و گندزدایی  (Antisepsis) در مراکز پزشکی (1)

برای دانلود فایل pdf  بر روی لینک زیر کلیک کنید

پاسخی قرار دهید

ایمیل شما هنوز ثبت نشده است.