بررسی و کنترل عوارض ناشی از نوبت‌کاری در پرسنل نوبت‌کار بیمارستانی و آزمایشگاهی 

 بررسی و کنترل عوارض ناشی از نوبت‌کاری در پرسنل نوبت‌کار بیمارستانی و آزمایشگاهی

 

 بررسی و کنترل عوارض ناشی از نوبت‌کاری در پرسنل نوبت‌کار بیمارستانی و آزمایشگاهی

حامد فلاحی

کارشناس بهداشت حرفه‌ای دانشگاه علوم پزشکی ایلام

چکیده:

در یک قرن گذشته، پیشرفت دانش و تکنولوژی موجب رشد گسترده اقتصادی در غالب کشورها شده است. امروزه، ثروت مادی به ‌طور اساسی بیش از هر چیز دیگر، ثمره کاربرد آگاهی‌ها در زمینه علم و فن است. بسیاری از شواهد به ‌ویژه در کشورهای در حال رشد صنعتی نشان داده است که فقدان تناسب میان کار و استفاده کننده آن در محیط‌های کاری، نتایج منفی از قبیل پایین بودن سطح و کیفیت ارائه خدمات و بالا بودن میزان جراحات و آسیب‌های ناشی از کار را سبب شده است. ساعات معمول کار روزانه از ۶ صبح تا ۶ بعد از ظهر می‌باشد. هر نوع کاری که خارج از این ساعت انجام شود را نوبت‌کاری یا کار شیفتی می‌گویند که یک برنامه غیراستاندارد می‌باشد و به همین دلیل حدود ۲۰ درصد کارگران قادر به تحمل نوبت‌کاری نمی‌باشند. اگر بخواهیم به صورت بسیار خلاصه عوارض و تبعات بهداشتی و ایمنی ناشی از بروز و دوام تنش‌های شدید و مزمن در بین کارکنان را برشماریم می‌توان گفت بیماری‌های قلبی و فشار خون بالا، امراض گوارشی، جوش‌های پوستی، تنگی نفس، اختلالات عصبی و روانی، عدم تعادل در برقراری ارتباطات سودمند، خستگی، واماندگی، غیبت، جابجایی، اعتیاد به مواد مخدر و مشروبات الکلی، افزایش ضایعات و تصادفات در کار نمونه‌هایی است که مانع از تحقق اهداف سازمان و افراد می‌شوند. از آنجا که بیمارستان‌ها و بخش‌های خدماتی یکی از مهم‌ترین بخش‌های هر کشوری را تشکیل می‌دهند؛ توجه به سلامت شاغلان آنان امری ضروری است که علاوه بر بهبود شرایط کاری آنها منجر به افزایش میزان رضایت بیماران و افراد جامعه از ارائه خدمات آنها خواهد شد.

 

کلمات کلیدی: عوارض- نوبت‌کاری- کنترل- پرسنل بیمارستانی

 

نوبت‌کاری:

طبق تعریف به هر نوع کاری که به طور معین در خارج از ساعات کاری نرمال روزانه (۷ صبح تا ۱۸) انجام شود، نوبت‌کاری گفته می‌شود. دیده شده است که حدود ۱۰ تا ۲۵ درصد شاغلین بصورت نوبت‌کاری مشغول به کار هستند. سیستم نوبت‌کاری از دوره‌های زمانی که افراد در ۲۴ ساعت شبانه‌روز به کار مشغول هستند تشکیل شده است؛ یعنی ۸ ساعت شیفت صبح، ۸ ساعت شیفت عصر و ۸ ساعت شیفت شب و یا دو شیفت ۱۲ ساعته. این سیستم در بخش تولید در جاهایی که نظام تولیدی پیوسته است مانند پالایشگاه‌ها، صنایع پتروشیمی، کارخانه‌های سیمان و…. و در بخش خدمات مانند بیمارستان‌ها و نیروی انتظامی و… به کار می‌رود، شیفت‌های کاری به دو صورت ثابت و چرخشی است. طبیعی است در نوبتکاری ثابت همانند پرسنل شب‌کار بیمارستانی عده‌ای همیشه شب‌کار خواهند بود و این امر مضرات زیادی برای آنها به همراه خواهد آورد.

 

چرخه سیرکادین:

مغز انسان دارای ساعت بیولوژیکی (ساعت زیستی) است که وظایف فیزیولوژیکی بدن را تنظیم می‌کند و بصورت چرخه‌ای نوسان می‌کند. مطالعات نشان می‌دهد که وظایف فیزیولوژیکی بدن از قبیل دمای بدن، تولید هورمون، ضربان قلب، فشارخون، فعالیت‌های گوارشی، چرخه بیداری و خواب همه دارای چرخه ۲۴ ساعته هستند که به این چرخه ریتم سیرکادین گفته می‌شود که به ما می‌گوید چه وقت بیدار شویم و چه وقت بخوابیم (تاریکی و روشنائی نقش مهمی در تنظیم این ریتم‌های سیرکادین دارد). بطور معمول تاریکی شب تغییراتی را در بدن ایجاد می‌کند که منجر به خواب می‌شود یعنی فشارخون، میزان ضربان قلب، میزان تنفس، دمای بدن و فعالیت‌های گوارشی پایین می‌آید ولی روشنائی روز باعث بالا رفتن ریتم‌های سیرکادین می‌گردد. به دلیل لزوم عملکرد ۲۴ ساعته، کارگران شیفتی اغلب در الگوی متفاوتی با الگوی معمول فعالیت انسان‌ها زندگی می‌کنند (که بالاترین فعالیت در روز و ساعت‌های عصر است). با توجه به اینکه پروسه‌های فیزیولژیک (میزان متابولیک) و سایکولژیک (حافظه کوتاه‌ مدت) و اجتماعی (عملکرد متقابل خانوادگی) همه افزایش و کاهش ریتمیک را در فعالیت روزانه نشان می‌دهند، این تفاوت‌ها از عملکرد زمان روز، کارگران شیفتی را در تضاد با عملکرد نرمال قرار می‌دهد. اختلال در ریتم‌های سیرکادین فاکتور کلیدی میانجی در ایجاد پیامدهای زیانبار سلامتی و ایمنی در کارگران شیفتی است. وجود پیک فعالیت در شب به آسانی منجر به تغییرات ریتم سیرکادین نمی‌شود که به دلیل پابرجایی نسبی ریتم سیرکادین می‌باشد. دستگاه سیرکادین با توجه به ماهیت ذاتی خود در برابر تغییرات ناگهانی و روزمره ساعات کاری مقاومت می‌کند. افرادی که بصورت نوبت‌کاری مشغول به کار هستند به جهت بر هم خوردن ریتم سیرکادین دچار فشار و استرس می‌شوند. همچنین خواب فرد ممکن است در اثر عدم تطابق ریتم سیرکادین دچار اختلال شود.

 

اثرات نوبت‌کاری بر سلامت:

ساعات معمول کار روزانه از ۶ صبح تا ۶ بعد از ظهر می‌باشد. هر نوع کاری که خارج از این ساعت انجام شود منجر به ایجاد یک برنامه غیراستاندارد می‌شود و به همین دلیل حدود ۲۰ درصد کارگران قادر به تحمل نوبت‌کاری نمی‌باشند. افراد بالغ به طور متوسط در طی شبانه روز به ۷/۵-۷ ساعت خواب نیاز دارند. مدت خواب بعد از شیفت شبانه ۲۰-۱۵ درصد کاهش می‌یابد و همچنین نیمی از افراد شب‌کار در به‌خواب رفتن یا ادامه خواب دچار مشکل هستند. بطور خلاصه محرومیت از خواب در کارگران شب‌کار در سلامتی کارگران و نیز کارایی آنها تأثیر بسزایی دارد. از آنجایی که خواب برای تجدید قوا لازم است و سیستم عصبی مرکزی حساس‌ترین عضو نسبت به محرومیت از خواب می‌باشد؛ می‌توان گفت که افراد نوبت‌کار از توانایی لازم جهت کار برخوردار نیستند و در بعضی مواقع دچار تغییرات خلقی نیز می‌باشند. تغییرات روحی‌ـ روانی مثل تحریک‌پذیری، تنش، اختلال در روابط اجتماعی و اختلالات گوارشی نظیر سوء‌هاضمه، گاستریت، یبوست و کولیت نیز در کارگران نوبت‌کار ممکن است مشاهده شود.

 

اثرات حاد و مزمن نوبت‌کاری در نوبت‌کاران:

نوبت‌کاری می‌تواند اثرات زیان‌آور فراوانی را در زمینه‌های فیزیولوژیک، روانی و اجتماعی بر جماعت شاغل این گروه بر جای بگذارد. از جمله اثرات فوری کار شیفتی، بی‌خوابی و کاهش میزان خواب در کارگران شیفتی می‌باشد. علاوه بر این‌ که خواب روز کارگران شیفتی اغلب سبک‌تر و تکه‌تکه و ناآرام است و این خواب کم منجر به کسالت عمومی در کارگران شیفتی می‌شود. اثرات زیانبار نوبت‌کاری بطور عمده مزمن هستند. این اثرات اختلالات در فرآیندهای فیزیولوژیک نظیر چرخه خواب و بیداری، تضعیف سلامت فیزیکی، فیزیولوژیک، مشکلات هوشیاری، کارایی و ایمنی و مشکلات خانوادگی و اجتماعی برای نوبت‌کاران را شامل می‌شود. همچنین کارگران شیفتی در معرض خطر بیشتری از نقایص شناختی و اختلالات هیجانی مانند دپرشن و تحریک‌پذیری هستند. همچنین ارتباط با وضعیت‌هایی مثل دیابت شیرین، تیروتوکسیکوز، سرطان سینه و اپی‌لپسی و بیماری‌های گوارشی یا قلبی- عروقی دیده شده است. از طرف دیگر افراد نوبت‌کار ممکن است مشکلات خانوادگی– اجتماعی متعددی داشته باشند و نوبت‌کاری باعث کم شدن رابطه فرد با خانواده خود می‌شود. مثلاً زمان‌هایی که خانواده بیدار هستند ممکن است فرد کارگر در استراحت باشد و شب‌ها که افراد خانواده فرصت گفتگو و تعامل دارند وی در سر کار باشد. همچنین در جامعه نیز فرد نوبت‌کار ممکن است به مرور منزوی گردد و باعث ایجاد استرس در وی شود.

براساس مطالعات قبلی انجام شده بر روی گروهی از تکنسین‌های اتاق عمل در شیراز مشخص شد افرادی که نوبت‌کاری را به دلخواه انتخاب کرده‌اند از رضایت شغلی بیشتری برخوردارند و در نتیجه آسیب‌های کمتری متوجه آنها می‌شود، همچنین چرخش منظم برنامه‌های نوبت‌کاری منجر به افزایش رضایت شغلی می‌شود.

شیفت‌های کاری فشرده هفتگی:

این نوع شیفت‌ها معمولاً شامل کار ۳ الی ۴ روزه با مدت زمان ۱۰ الی ۱۲ ساعته می‌باشد. شیفت کاری فشرده در بین شیفت‌های معمول فرصت بیشتری را برای فعالیت‌های اجتماعی و خانوادگی فراهم می‌کند ولی با وجود این، این نوع شیفت‌ها می‌تواند خستگی را افزایش دهد و در پایان شیفت، کارائی فرد کاهش یابد.

شیفت‌های ثابت شب و عصر: این نوع شیفت‌ها به فرد اجازه می‌دهد تا زمانش را بر اساس آن تنظیم نماید اما ممکن است زندگی اجتماعی فرد را مختل کند. همچنین افراد شب‌کار دائمی نسبت به افراد شب‌کار چرخشی کسری خواب بیشتری دارند.

شیفت‌های چرخشی: معمول‌ترین نوع شیفت در بین انواع شیفت‌ها، شیفت‌های چرخشی هستند. در این نوع شیفت فرد پس از کار در یک برنامه شیفت‌کاری یا بعد از تغییر شیفت به شیفت جدید معمولاً یک یا دو روز استراحت می‌کند، سپس شیفت به زمان دیگری از روز تغییر می‌یابد.

انتخاب صحیح برنامه شیفت‌کاری:

کارفرمایان بایستی سرپرستان، اعضای کمیته حفاظت ایمنی و بهداشت‌کار و کارکنان خود را در طراحی برنامه شیفت‌کاری درگیر کنند تا با هم بتوانند اثرات زیانبار نوبت‌کاری را کاهش دهند.

نکات مورد توجه در تصمیم‌گیری برای طراحی برنامه شیفت‌کاری:

۱ – از شروع شیفت‌های صبح خیلی زود خودداری شود (قبل از ساعت ۵ صبح)

۲ – حتی‌الامکان از برنامه‌های شیفت ثابت شب اجتناب شود.

۳ – تعداد شیفت‌های طولانی پیاپی و اضافه‌کاری به حداقل برسد.

۴ – در برنامه شیفت‌کاری بایستی یک یا دو روز تعطیل آزاد در نظر گرفته شود.

۵ – از کار کردن دو شیفت، در عرض ۲۴ ساعت خودداری شود.

۶ – بعد از پایان هر دوره شیفت، حداقل ۲۴ ساعت استراحت در نظرگرفته شود.

۷ – سعی شود برنامه کاری بطور منظم و قابل پیش‌بینی ارائه شود تا کلیه کارکنان از آن اطلاع داشته باشند و برنامه زندگیشان را بر اساس آن تنظیم نمایند.

۸ – برنامه‌های شیفت‌کاری بایستی منظم و قابل چرخش به سمت جلو (صبح، عصر و شب) باشد.

نکات مدیریتی که می‌بایست در برنامه نوبت‌کاری مورد نظر قرار گیرد:

۱٫ انتخاب مناسب نوبت‌کاران: افرادی که قادر به انطباق با نوبت‌کاری نیستند نباید در برنامه‌های نوبت‌کاری انتخاب گردند. عوامل فردی که به احتمال زیاد علل ایجاد عدم انطباق با نوبت‌کاری می‌باشد شامل:‌ افرادی که در اواخر دوران میانسالی هستند (سن بالای ۵۰ سال) ،افراد بامدادگرا، افراد دارای الگوی خواب ثابت و منظم، افرادی که طبق عادت دارای خواب طولانی هستند، افرادی که بنا به دلایل اقتصادی دارای شغل دوم و سوم هستند، افراد دارای پیشینه اختلالات خواب، ناراحتی‌های گوارشی و استعمال دخانیات، افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی، دیابت، صرع و بیماری‌های روانی می‌باشد.

۲٫ آموزش: داشتن نگرش صحیح در مورد نوبت‌کاری و آموزش کارکنان نوبت‌کار جهت تطابق با نوبت‌کاری باعث جلوگیری از هرز رفتن سرمایه و افزایش بهره‌وری می‌شود، زیرا عدم رضایتمندی و انطباق در بین نوبت‌کاران سبب افزایش میزان غیبت از کار و تغییر شغل می‌گردد. این برنامه‌های آموزشی می‌تواند شامل موارد ذیل باشد: اصول بهداشت خواب برای نوبت‌کاران، رژیم و برنامه غذایی نوبت‌کاران، نقش خانواده نوبت‌کار در کاهش عوارض ناشی از آن و مشارکت آنان در برنامه‌ها، چگونگی به حداقل رساندن اثرات خستگی ناشی از نوبت‌کاری و تکنیک‌های فردی برای مقابله با خستگی و راهکارهای عملی برای حفظ هوشیاری در حین کار

۳٫ ارائه خدمات بالینی: ارائه خدمات بالینی با حضور کادر پزشکی و مددکاران اجتماعی واقف بر مشکلات و رهیافت‌های ناشی از نوبت‌کاری برای کارکنان نوبت‌کار بسیار مف می‌باشد، زیرا این مراکز قادر خواهند بود مشکلات زیستی، خانوادگی، اجتماعی و… ناشی از نوبت‌کاری را تا حد زیادی مرتفع ساخته و بعنوان مراکز اطلاع‌ رسانی در زمینه رهیافت‌های نوبت‌کاری عمل کرده و تنش‌های ناشی از آن را کاهش دهند.

۴٫ کاهش میزان نور خیره کننده: خیره شدن چشم از نور زیاد و نامناسب ناشی می‌شود. تشعشعات صفحات نمایشگر و رایانه و خیرگی چشم بر اثر آن باعث افزایش فشار به چشم شده و با ایجاد خستگی ارتباط مستقیم دارد. طراحی سیستم روشنایی مناسب در به حداقل رساندن خیرگی مؤثر است.

۵٫ کاهش میزان سر و صدای اضافی: صدای مکالمات، تجهیزات و وسایل ارتباطی باعث افزایش استرس می‌شود و این عامل ارتباطی مستقیم با خستگی ناشی از نوبت‌کاری دارد که می‌بایست صدای اضافی و ناخواسته از محیط کار حذف و یا کنترل گردد.

 

۶٫ پخش موسیقی مجاز: گفتگو با همکاران و نوای موسیقی باعث تحریک کارگران شده و به بیدار ماندن آنها در شب کمک می‌کند.

۷٫ ایجاد محیط کار خنک: کاهش دما باعث حفظ تمرکز حواس و بالا رفتن عملکرد شناختی در شب می‌شود. اتاق‌های گرم و گرفته باعث ایجاد حس خواب‌آلودگی به ویژه در شب می‌شود. برای جلوگیری از این حالت کارکنان نوبت‌کار نیاز به هوای تازه کافی و امکان تنظیم دمای اتاق دارند.

۸٫ ایجاد امکان تغییر حالت بدنی برای نوبت‌کاران: کار با سیستم‌های دارای صفحه نمایشگر ایجاب می‌کند که اپراتورها برای مدتی طولانی در یک حالت بنشینند، هر چند چنین کاری ممکن است خستگی فیزیکی نداشته باشد، با این حال کار نشسته جریان خون را کند کرده، باعث خستگی و خواب‌آلودگی می‌شود و خستگی ناشی از نوبت‌کاری را افزایش می‌دهد.

۹. ایجاد امکان نرمش فیزیکی: فضاهای انجام نرمش به کارکنان نوبت‌کار فرصت تحریک جریان خون و حفظ تمرکز حواس را می‌دهند. البته می‌بایست این فضاها حتی‌المقدور نزدیک به محل کار کارکنان نوبت‌کار باشد.

۱۰٫ فراهم نمودن امکان چرت: فضای آرام و مجزا که در آن کارکنان نوبت‌کار بتوانند استراحتی ۳۰-۲۰ دقیقه‌ای بکنند به جلوگیری از چرت زدن آنان در حین کار کمک می‌کند.

۱۱. استفاده از نور درخشان: تأمین نور بیشتر برای کارکنان نوبت‌کار در هنگامی که خستگی آنها افزایش می‌یابد کمک می‌کند تا سطح هوشیاری خود را مانند روز حفظ کنند و از خواب‌آلودگی جلوگیری می‌نماید که به این منظور می‌بایست از نور درخشان در طراحی محیط‌های کار، در حین شیفت شبانه، استفاده گردد. لازم به ذکر است برای تنظیم مجدد ساعت بیولوژیکی و متوقف ساختن ترشح هورمون ملاتونین که باعث خواب‌آلودگی می‌شود نور LUX 1000 یا بیشتر مورد‌نیاز است.

۱۲٫ ایجاد محیط مناسب جهت صرف غذا در شیفت شب

 

کنترل‌های فردی نوبت‌کار

شرکت می‌بایست کارکنان نوبت‌کار را آموزش دهد تا اقدامات فردی زیر را انجام دهند:

  1. جبران کمبود خواب: استفاده از استراحت‌های کاری برنامه‌ریزی شده و مرخصی‌های استحقاقی، برای جبران کمبود خواب

۲٫چرت کوتاه قبل از شب‌کاری: چرت ۴۵-۳۰ دقیقه‌ای قبل از شروع شیفت شب باعث افزایش چشمگیر هوشیاری حین کار خواهد شد.

  1. رعایت بهداشت خواب شامل: حفظ عادت‌های خواب خوب که به معنی داشتن خواب روزانه ۸-۶ ساعت و عدم جایگزینی چرت به جای دوره خواب معمول در خانه است، نظم دادن به برنامه خواب یعنی اینکه ساعت رفتن به رختخواب همه روزه ساعتی خاص باشد (این امر باعث تنظیم ساعت بیولوژیک بدن می شود) و هم چنین طول زمان خواب یکسان پیش‌بینی گردد.
  2. فراهم سازی مقدمات و محیط مناسب برای خواب که شامل:

– اطاقی تاریک و آرام به منظور جلوگیری از هرگونه عامل بر هم زننده خواب

– استفاده از پرده‌های ضخیم برای پنجره‌ها برای جلوگیری از نفوذ نور و صدای ناخواسته.

  1. استفاده از روش‌های استراحت و تمرکز و نرمش روزانه جهت رفع استرس و خستگی بدن و خواب آسان‌تر.
  2. استفاده از رژیم غذایی مناسب

رژیم غذایی مناسب و متعادل برای حفظ ذهنی هوشیار در حین کار و بهبود کیفیت خواب ضروری است. اجتناب از خوردن غذاهای پر ادویه و چرب چون باعث ایجاد مشکل برای معده و اختلال در خواب می‌شوند. در صورت عادت نوشیدن چند فنجان قهوه می‌تواند باعث بالا رفتن هوشیاری و چالاکی شود. البته مهم است که کافئین پیش از ساعت ۳ بامداد مصرف شود تا در زمان خواب فرد شب‌کار در جریان خون وی باقی نماند.

در مورد نکات و توصیه‌های بالا خانواده نقش کلیدی در قبال فرد نوبت‌کار ایفا می‌کند که همان حفاظت وی در برابر عوامل مزاحم هنگام خواب می‌باشد. خانواده می‌بایستی نگرش و رفتاری را اتخاذ کند که در آن خواب نوبت‌کار همانند سایر افراد جامعه، حمایت شده و از هر گونه اغتشاش و عامل مزاحمی بدور باشد.

نتیجه‌گیری:

از آنجا که امروزه نوبت‌کاری جزء جدایی‌ناپذیر مشاغل و ارائه خدمات محسوب می‌شود، با توجه به منافع و نکات مثبت آن در پیشبرد کارها توجه به نکات منفی و آسیب‌ رسان آن حائز اهمیت است. میزان عوارض نوبت‌کاری را نمی‌توان بطور کامل حذف کرد اما از طریق برنامه‌ریزی‌های منظم و مناسب می‌توان میزان آنها را به حداقل رسانید. پیاده‌سازی این اصول کنترلی در مراکز بهداشتی و درمانی علاوه بر منجر شدن به سلامتی پرسنل زحمتکش سبب افزایش دقت و بهسازی شرایط کاری آنها شده و در نتیجه بر نحوه کار و خدمت رسانی آنها اثر مطلوب و بجایی می‌گذارد که این امر علاوه بر بهبود وضعیت شغلی آنها به افزایش رضایت بیماران و… منجر می‌شود.

منابع:

 مردوخی رشاد. اصول بازبینی عوامل انسانی: علم ارگونومی، تهران: نشر نی، ۵، ۱۳۷۵٫

  • علی محمد مصدق راد، بررسی رابطه بین آگاهی از علم ارگونومی و میزان آسیب‌های شغلی کادر پرستاری دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد/ دوره ششم، شماره ۳/ ۳۲-۲۱/ پائیز ۱۳۸۳
  • jalali-hse.blogfa.com

۴- فصلنامه نـگین سـلامـت، نشریه داخلی شماره ۲، مرکز بهداشت– واحد بهداشت حرفه‌ای، زمستان ۸۲

۵- William N.ROM.Environmental and Occupational Medicine 1998

۶ -DeMoss.C;Health and Performance factors in health care shift workers.Journal Occupational and Environmental Medicine.2004

۷- راهکارهای کاهش تنش برای کارکنان نوبت‌کار، تهیه و تنظیم: معصومه رستگارنیا مسئول اندرزگاه نسوان زندان گنبد علیرضا قزلسفلو مراقب امور تأمینی و تربیت زندان گنبد

۸- تیموتی م، سیمون ف. نوبت‌کاری: مشکلات و رهیافت‌ها. ترجمه: علیرضا چوبینه، چاپ سوم، شیراز، انتشارات دانشگاه علوم پزشکی شـــــــــــــــیراز، ۱۳۸۴، صفحات ۴۰-۳۸،۳-۲، ۵۰

۹- کلاگری، ش. افشار مقدم، ف. آذر، ماهیار. انواع اختلالات خواب در پرستاران. مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی گرگان، سال سوم، شماره ۷ ، بهار و تابستان ۱۳۸۰ .

۱۰- عقیلی‌نژاد. م، فرشاد. ع ا، مصطفایی. م، غفاری.م، طب کار و بیماری‌های شغلی، با همکاری اداره کل بهداشت محیط و حرفه‌ای، طب کار و بیماری‌های شغلی، تهران ارجمند، ۱۳۸۰

 
۱۱- واحد بهداشت حرفه‌ای و HSE دانشگاه علوم پزشکی یزد occupational health Engineer and HSE YAZD)

 

۱۲- چوبینه علیرضا، شاه چراغ بابک شاه، کشاورزی ساره، رهنما کاظم. بررسی مشکلات مرتبط با نوبت‌کاری در تکنسین‌های اتاق عمل بیمارستان‌های وابسته به دانشگاه علوم پزشکی شیراز.

 

برای دانلود فایلpdf  بر روی لینک زیر کلیک کنید

برچسبها
  • چرخه سیرکادین
  • حامد فلاحي
  • نوبت‌کاری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *